ROMAŃSKA POLSKA

OBIEKTY

Mogilno, Zespół klasztorny benedyktynów
       
Ogólny opis
Mogilno jest jedną z najstarszych osad wczesnośredniowiecznej Polski. Gród Polan istniał tu już na przełomie VIII i IX w. Pobenedyktyński zespół klasztorny złożony jest z kościoła obecnie pw. św. Jana Apostoła oraz usytuowanego po jego południowej stronie trójskrzydłowego klasztoru. Ufundowany został przez Kazimierza Odnowiciela w II połowie XI wieku.
więcej
Do dziś czytelne są dwie fazy budowy tego kompleksu. W fazie pierwszej, jeszcze w wieku XI z dokładnie obrobionych głazów narzutowych powstała romańska świątynia, orientowana, skonstruowana według modelu bazyliki filarowej, z pseudotranseptem i apsydami, pojedynczą wieżą mogącą pełnić funkcje obronne położoną nad kruchtą oraz dwupoziomowym prezbiterium. Sklepione prezbiterium wyniesione było pierwotnie ponad poziom posadzki o ok. 2,5 metra, co umożliwiało doświetlenie krypty przez 3 okienka. Wejścia do kościoła znajdowały się w zachodnich przęsłach naw bocznych.
Na szczególną uwagę zasługują podziemia kościoła. Krypta zachodnia pod wieżą, sklepiona krzyżowo i oparta na centralnej kolumnie zwanej "opatem" jest świadkiem chrześcijańskiego ducha Europy. Natomiast kamienny, surowy ołtarz w krypcie wschodniej, początkowo o podziale kolumnowym, daje świadectwo, że odprawiano tu nabożeństwa przez 800 lat. Jedna z trzech nisz w tej krypcie w roku 1913 została przebita i w ten sposób powstał korytarz łączący obie krypty.
Z pierwszej fazy budowy najlepiej zachowała się do naszych czasów część wschodnia kościoła z prezbiterium i absydą, z pierwotnymi murami dochodzącymi do 9 metrów wysokości oraz obie krypty. Ściany naw bocznych zachowane są do ok. 4 metrów. Relikty pseudotranseptu widać jedynie na poziomie fundamentów. Zachowane są także 3 okna krypty wschodniej i klatki schodowe do krypt.
Po zniszczeniach powstałych około roku 1230 roku nadbudowano prezbiterium i fasadę zachodnią kościoła w cegle w wątku wendyjskim oraz przekształcono kryptę wschodnią obniżając ją i likwidując pierwotne sklepienie. Z tej II fazy rozbudowy najbardziej czytelnym elementem jest fryz arkadowy oraz okna w murach nadbudowanego prezbiterium.
Kościół klasztorny był wielokrotnie przebudowywany. Mimo to zachował swoją pierwotną formą bazyliki romańskiej. Podczas prac renowacyjnych odsłonięto w nim najbardziej wartościowe historycznie mury romańskie oraz XIII-wieczną posadzkę w prezbiterium.
Od południa do kościoła przylegał trójskrzydłowy klasztor, wzniesiony prawdopodobnie na przełomie XII i XIII wieku, także z dokładnie obronionych ciosów narzutowych. Do naszych czasów nie zachował się, obecne budynki powstały w XVI i XVIII wieku, podlegały również kilkukrotnej przebudowie w epokach późniejszych. W czasie badań archeologicznych odkryto i zakonserwowano relikty skrzydeł klasztoru na poziomie piwnic, piec hypokaustyczny i ceglany portal prowadzący z krużganków do kościoła.
Wyposażenie wnętrza kościoła i klasztoru pochodzi z okresu przebudowy w XVIII wieku.
Przebywając w mogileńskim zespole klasztornym, pomimo dokonanych na przestrzeni dziejów przeróbek i funkcji jaką współcześnie pełni, jak mało gdzie, czuje się ducha przeszłości, ducha polskiej państwowości tworzonej przez pierwszych władców Polski.
Kościół obecnie pełni funkcję kościoła parafii św. Jana Apostoła. 1 stycznia 2014 roku klasztor przeszedł pod jurysdykcję Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów. Na stronie klasztor.mogilno.com.pl znajduje się nr telefonu do przewodnika, z którym zwiedzić można zespół klasztorny. Istnieje także możliwość zarezerwowania noclegu w pokojach gościnnych znajdujących się w zachodnim skrzydle obecnej budowli.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół obecnie pełni funkcję kościoła parafii św. Jana Apostoła. 1 stycznia 2014 roku klasztor przeszedł pod jurysdykcję Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów. Na stronie klasztor.mogilno.com.pl znajduje się nr telefonu do przewodnika, z którym zwiedzić można zespół klasztorny. Istnieje także możliwość zarezerwowania noclegu w pokojach gościnnych znajdujących się w zachodnim skrzydle obecnej budowli.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Mokrsko Dolne, Kościół Wniebowzięcia NMP
Ogólny opis
Prezbiterium obecnego kościoła stanowi nawa niewielkiej świątyni romańskiej z I połowy XIII wieku.
więcej
Pierwotny kościół zbudowany został w I poł. XIII wieku, ze starannie obrobionych bloków piaskowca, ułożonych regularnymi warstwami, jako orientowana, mała budowla jednonawowa, z prosto zamkniętym jednoprzęsłowym prezbiterium przykrytym sklepieniem żebrowym.
W I poł. XVII wieku w kościele wyburzono ścianę zachodnią, dobudowując obecną nawę i zakrystię, podniesiono też wschodni szczyt nawy. Pierwotna nawa pełni od tego czasu funkcję prezbiterium, to pierwotne natomiast stało się schowkiem.
Na ścianach zewnętrznych duży zestaw znaków kamieniarskich. W pierwotnym prezbiterium krytym niezachowanym sklepieniem żebrowym wspartym na kolumienkach, zachowały się dwie, z kapitelami zdobionymi wzorami roślinnymi i śladami polichromii.
Pierwotny jest portal północny, prowadzący do zakrystii, otwór okienny we wschodniej ścianie prezbiterium oraz drugi, widoczny tylko od wewnątrz, w północnej ścianie nawy. Okno w ścianie południowej zostało zrekonstruowane. Pod okapem dachu zachował się gzyms konsolkowy, częściowo tylko zrekonstruowany.
Prace archeologiczno-architektoniczne w 1977 r. ujawniły w pierwotnym prezbiterium (obecnym schowku) ślady XIII-wiecznej polichromii (pod polichromią z XVI w.).
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum wsi.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Moryń, Kościół Ducha Świętego
Ogólny opis
Wzniesiony w całości z ciosów granitowych w II poł. XIII w. ma rzadko spotykaną na Pomorzu formę trzynawowej bazyliki z transeptem i wieżą z przejazdem na osi północ-południe.
więcej
Romanizm budowli uwypukla jej rzut, organizacja przestrzeni i masywności murów. Mroczne wnętrze rozświetlają wąskie okienka a ściany naw przeprute są potężnymi arkadami z reliktami zdobiących je polichromii.
Najstarszą częścią budowli jest prostokątne prezbiterium i dwa ramiona transeptu ze ścianami szczytowymi. Charakterystycznymi motywami podziału tych elewacji są liczne, zakończone ostrymi łukami blendy, a w ścianie wschodniej motyw trzech wąskich okien symbolizujących Trójcę Świętą. Ta część świątyni zbudowana została w latach 1263-1265.
Wewnątrz zachowany oryginalny, romański stipes ołtarza.
Po roku 1350 zbudowany został korpus nawowy w formie trzynawowej dwuprzęsłowej bazyliki.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Opatów, Kościół św. Marcina
       
Ogólny opis
Wzniesiony z ciosów piaskowca w XII wieku jako trójnawowa bazylika z transeptem, dwoma wieżami od zachodu mieszczącymi emporę i trzema apsydami od wschodu.
więcej
Jeszcze w okresie romańskim przebudowano prezbiterium budowli likwidując apsydę i zamykając je prosto a trójarkadowy główny portal zachodni zamurowano w związku z budową krypty międzywieżowej.
Dalsze ingerencje m.in. w okresie gotyku polegające między innymi na podwyższeniu korony murów i przemurowaniu większości otworów okiennych nie zatarły jednak romańskiego charakteru kościoła, który dzisiaj przejawia się głównie w bryle budynku i zachowanym w dużej mierze detalu kamieniarskim.
Obecny portal zachodni stanowi wtórną kompozycję pierwotnych elementów romańskich z XV wiecznymi, gotyckimi. Z wież zachowana jest tylko południowa, północna została po katastrofie budowlanej odbudowana prawdopodobnie jeszcze przed rokiem 1514. Romański portal ozdobiony motywami roślinnymi znajduje się w kruchcie północnej. W fasadzie zachodniej zwraca uwagę fryz z reliefem zoomorficznym.
W wieku XVIII wnętrze kościoła zbarokizowano.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum Opatowa, widoczny z drogi Sandomierz - Ostrowiec Świętokrzyski.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Ostrów Lednicki, Relikty palatium z kaplicą
   
Ogólny opis
Położony w południowej części średniowiecznego zespołu osadniczego, usytuowanego na wyspie o nazwie Ostrów Lednicki na jeziorze Lednica.
więcej
Udokumentowany początek osadnictwa na tej wyspie sięga VIII wieku a pierwszy gród powstał tu w końcu IX wieku. Relikty murowanej, monumentalnej rezydencji pałacowej połączonej z kaplicą pochodzą jednak z lat 20. XI stulecia co potwierdziły badania metodą C14. Co więcej jest to budowla w swym pierwotnym zrębie jednorodna, wzniesiona w krótkim czasie z miejscowego materiału skalnego łupanego w płaskie płytki i łączonego zaprawą gipsową. Zachowane mury nie przekraczają wysokości 2.5 m.
Kaplica, nie pełniąca nigdy funkcji batysterialnych, ma zewnętrzną średnicę ok. 11.5 m, założona była na planie krzyża greckiego. W miejscu przecięcia się naw umieszczono cztery filary, każdy o przekroju ćwierćkolistym, oddzielającymi część krzyżową od obejścia. W ramionach krzyża znajdują się niewielkie apsydy, a także apsyda ołtarzowa od strony wschodniej. Zachowały się fragmenty okien w północnej części kaplicy i fragmenty okrągłej klatki schodowej w narożniku przylegającego do kaplicy budynku mieszkalnego, sugerujące istnienie emporowej kondygnacji kaplicy i jej przesklepienie.
Pałac, być może dwukondygnacjowy wzniesiony na rzucie prostokąta (32 x 14 m) ma wyraźnie wydzielone pomieszczenia. Największe, usytuowane w zachodniej części, było podzielone trzema łukami arkadowymi wspartymi na dwóch czworościennych filarach.
Budowla została zniszczona w trakcie najazdu Brzetysława w 1039 roku, odbudowany została na siedzibę kasztelanii w XII wieku. Z tego okresu pochodzi przylegająca do kaplicy od zachodu budowla czworokątna wzniesiona z ciosów granitowych, zapewne dolna część wielokondygnacyjnej wieży.
Z nieznanych powodów od późnego średniowiecza wyspa przestała pełnić jakiekolwiek funkcje społeczne i sakralne, zaś istniejące zabudowania popadły w ruinę, a jej rozległy teren stał się miejscem cmentarnym mieszkańców z okolicznych, przyjeziornych terenów.
Miniona świetność wyspy została odkryta w I połowie XIX wieku przez hrabiego Edwarda Raczyńskiego, ale intensywne prace archeologów nastąpiły dopiero w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Poszukiwaniem objęty był nie tylko teren wyspy ale i dno jeziora w obrębie istniejących przed wiekami mostów.
W 1969 roku na Ostrowie Lednickim powstało Muzeum Pierwszych Piastów. Wśród zbiorów, pozyskanych z wykopalisk naziemnych i podwodnych znajdują się m.in. stauroteka, liczne wyroby ze złota, srebra i brązu, biżuteria, hełm noskowy, groty włóczni i miecze skandynawskie.
W sąsiedztwie zespołu rezydencjalnego, nieco na północ od niego, znajdują się relikty współczesnego mu kościoła.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w południowej części średniowiecznego zespołu osadniczego, usytuowanego w południowej części wyspy o nazwie Ostrów Lednicki na jeziorze Lednica.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Piaseczno, Kościół Matki Boskiej Królowej Różańca Świętego
Ogólny opis
Budowla orientowana, składająca się pierwotnie w prostokątnej nawy, wyodrębnionego prezbiterium zakończonego półkolistą apsydą, a od zachodu wieży o tej samej szerokości co nawa.
więcej
Wzniesiony przed rokiem 1250 z dokładnie obrobionych ciosów granitowych o zbliżonej wielkości i w regularnym wątku. Zewnętrzne ściany budowli obiega ukośnie fazowany cokół.
Kościół poddany przebudowie w roku 1851 w trakcie której poszerzono prezbiterium do szerokości nawy, przemurowano szczyt wschodni oraz powiększono otwory okienne, z wyjątkiem dwóch w fasadzie zachodniej.
Zachowane pierwotne mury nawy i dolnej partii wieżowej. Z elementów architektonicznych pierwotny jest trójuskokowy, ostrołukowy portal w fasadzie zachodniej i tamże dwa okna o głębokich i mocno rozglifionych na zewnątrz ościeżach ze skośnymi parapetami.
W ścianie południowej zamurowany portal do nawy o niezwykle niskich ościeżach, którego archiwoltę o łuku zbliżonym do półokrągłego, wykuto z jednego bloku granitowego oraz również zamurowany portal okrągłołukowy o wysokich ościeżach, który stanowił pierwotne, zewnętrzne wejście na schodki w grubości muru prowadzące na wyższe kondygnacje wieży.
Kościół należy do charakterystycznej dla zachodnich obszarów województwa zachodniopomorskiego i lubuskiego dużej grupy XIII wiecznych kościołów granitowych. Przez Z. Świechowskiego umieszczony w Katalogu Architektury Romańskiej w Polsce.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół położony w centrum wsi Piaseczno, 5 km od miejscowości Banie.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Płock, Kościół NMP, Katedra Płocka
Ogólny opis
Obecnie jest w całości budowlą renesansową. Powstała na fundamentach drugiej, romańskiej budowli w tym miejscu, z zachowaniem wymiarów i struktury przestrzennej poprzedniczki oraz wykorzystaniem części kamiennego materiału rozbiórkowego.
więcej
Przyjmuje się, że pierwszą kamienną katedrę w tym miejscu ufundował Bolesław Śmiały lub jego brat Władysław Herman. Została ona zniszczona w 1127 roku podczas najazdu Pomorzan. Relikt tej budowli w postaci łuku apsydy przylegającej do prezbiterium obecnej budowli od strony północnej odkryto podczas badań archeologicznych w 1980 roku. Różniła się ona rozmiarami i położeniem od drugiej budowli romańskiej.
Katedra romańska, której wizerunek znamy z pieczęci z roku 1289 została zbudowana i konsekrowana w 1144 roku przez biskupa Aleksandra z Malonne. Wzniesiono ją ze starannie opracowanych ciosów granitowych. Była to trójnawowa, zapewne dwuchórowa bazylika z transeptem i prezbiterium zakończonym apsydą. Chór zachodni flankowały dwie wieże.
Została rozebrana ze względu na zły stan i zniszczenia po pożarze w roku 1530 wraz z fundamentami w XVI wieku.
Jedyną pozostałością katedry romańskiej są obecnie trzy przyścienne głowice bliźniacze wstawione, po sąsiedzku, w arkadę obok Muzeum Diecezjalnego. Z katedry pochodzi także cios piaskowcowy z rytem ludzkiej postaci.
Dla katedry płockiej przeznaczone były dwuskrzydłowe drzwi z brązu, zwane drzwiami płockimi. Zostały one odlane w Magdeburgu w latach 1152-1156. W niewyjaśnionych okolicznościach znalazły się w Nowogrodzie Wielkim i tam do dziś zdobią sobór św. Zofii.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Katedra płocka położona jest na wznoszącym się 60 m nad Wisłą Wzgórzu Tumskim. W jej sąsiedztwie znajdują się relikty innych budowli romańskich, m. in. słynnej budowli czworokątnej pod Wieżą Zegarową.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Pogwizdów, Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego
Ogólny opis
Wzniesiony w 4 ćw. XIII wieku z kamienia łamanego z piaskowcowymi ciosami w narożach i wykonanym z piaskowca detalem architektonicznym, jako budowla jednonawowa z emporą i wieżą w części zachodniej, z dwuprzęsłowym, prosto zamkniętym prezbiterium oraz zakrystią po stronie północnej.
więcej
Z pierwotnego założenia przetrwały mury nawy z wieżą i emporą, prezbiterium bez ściany wschodniej i południowej oraz zakrystia bez ściany wschodniej. Budowlę zniekształciło przede wszystkim dobudowanie od południa potężnej barokowej kaplicy co spowodowało wydłużenie prezbiterium zamykając je pięciobocznie i zakrystii. W tym czasie też wybito nowe okna w południowej ścianie nawy.
Z pierwotnych okien zachowało się tylko południowo-zachodnie okno nawy, ślady dwóch innych zamurowanych w południowej ścianie nawy oraz biforia wieżowe.
Kościół posiada też 3 pierwotne portale. Dwa uskokowe, bogato zdobione południowe do nawy i prezbiterium (ten drugi jest wtórnie wmurowany w południową ścianę kaplicy) i prosty portal prowadzący z prezbiterium do zakrystii.
W prezbiterium przetrwało też pierwotne sklepienie krzyżowo żebrowe wsparte na geometrycznych wspornikach i z kluczem w kształcie rozety. Zachowała się ponadto arkada ściany tęczowej i sklepione pomieszczenia podemporowe.
Pod koniec lat 90 XX wieku w kościele odkryto malowidła ścienne.
Kościół nie pełni obecnie funkcji sakralnych. Ołtarz i chrzcielnica znajdują się we Wrocławiu, odpowiednio w kościele NM Panny na Piasku i w Muzeum Narodowym.
Przez m.in. T. Kozaczewskiego uznany za późnoromański. Kategoryzacja ta jest obecnie podważana przez wielu historyków sztuki.
autor zdjęcia: fot. Edward Knapczyk, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia, 35280284, opracowano
opis zdjęcia:
Poznań, Kościół śś. Piotra i Pawła, Katedra Poznańska
Ogólny opis
Zbudowany w obrębie dawnych wałów podgrodzia, obecny jest budowlą gotycką wzniesioną w XIV i XV wieku, trzecim na tym miejscu i zawiera w sobie znaczące relikty kościoła przedromańskiego i romańskiego.
więcej
Kościół przedromański powstał w latach 990-1020 z kamiennych płytek pochodzenia eratycznego i martwicy łąkowej jako trójnawowa bazylika o długości ok. 48 m, zakończona apsydą od wschodu i masywną wieżą od zachodu. W wieży znajdowała się dwupiętrowa empora wysunięta w głąb kościoła i wsparta na pojedynczym okrągłym filarze.
Z tego założenia przetrwały i dziś w rezerwacie archeologicznym w podziemiach katedry oglądać można fundamenty wieży zachodniej w tym mury typu opus spicatum, fragmenty naw bocznych aż do 4 przęsła obecnej budowli, ławę fundamentową dawnej arkady tęczowej, fragmenty dwóch murowanych grobowców w nawie głównej identyfikowane przez badaczy jako prawdopodobne groby monarsze księcia Mieszka I i króla Bolesława Chrobrego oraz tzw. "misę chrzcielną", będąca najprawdopodobniej misą do mieszania zaprawy.
Po zniszczeniu przedromańskiej świątyni w latach 1038-1039 podczas najazdu Brzetysława, powstaje nowy kościół katedralny, murowany z kostki granitowej w technice opus emplectum, układanej w regularne warstwy, z detalem architektonicznym z piaskowca i granitu, pokrywający się w znacznej mierze z fundamentami pierwszej katedry. Odkryte liczne elementy tej budowli romańskiej z II połowy XI wieku świadczą o wysokiej kulturze jej inwestorów i budowniczych. Z tego założenia dotrwały fragmenty fundamentów naw oraz murów naziemnych, np. w zachodniej części wieży południowej widoczne do wys. ok. 5 metrów, w narożniku tej wieży resztki klatki schodowej a na jej ścianie fragmenty romańskiego tynku, a także bazy filarów międzynawowych do części których w I poł. XIII wieku dobudowano ceglane półkolumny.
Katedra romańska została poddana nieuniknionemu procesowi przebudowy, którą rozpoczęło prezbiterium zbudowane w 3 ćw. XIII wieku, będącego już w pełni gotyckim założeniem, w którym jednak poszukiwacze romanizmu powinni zwrócić uwagę na detale architektoniczne. Przebudowę kontynuowano w XIV i XV wieku. Powstała reprezentacyjna dla nowych czasów budowla, z galerią tryforyjną, ambitem i wieńcem kaplic. Strawił ją pożar w roku 1622, zostawiając nagie mury świątyni z przepalonymi sklepieniami.
W podziemiach katedry poznańskiej w pierwszej krypcie zobaczyć fragmenty katedry przedromańskiej i romańskiej, a także relikty grobowców, w drugiej znajduje się wystawa lapidaryjna reliktów różnych płyt i kamieni wydobytych podczas prac archeologicznych prowadzonych podczas odbudowy katedry po II wojnie światowej 1946-1956, w trzeciej groby arcybiskupów poznańskich.
W trakcie tych prac archeologicznych odnaleziono w katedralnych grobowcach biskupów poznańskich wiele romańskich przedmiotów stanowiących obecnie ozdobę poznańskich muzealnych zbiorów. Z grobu oznaczonego numerem 73 pochodzi kielich i patena oraz krzywaśń pastorału; z grobu 93 kielich i patena, krzywaśń pastorału z głową smoka oraz pierścień z karneolem; z grobu 99 świetnie zachowana krzywaśń pastorału limuzyjskiego; z grobu 103 krzywaśń pastorału; z grobu 126 zidentyfikowanego jako grób biskupa Boguchwała, kielich z pateną, krzywaśń pastorału oraz pierścień pieczętny; z grobu 157 pierścień z bursztynem.
Obiektem związany z katedrą poznańską jest tez tzw. Miecz św. Piotra, którego istnienie w tym miejscu odnotował już Jan Długosz, traktując go jako należący do św. Piotra, będący darem papieskim dla pierwszego polskiego biskupa Jordana przekazanym ok. 968 roku. W opinii bronioznawców miecz jest jednak najprawdopodobniej zabytkiem z XIII wieku włoskiej prowieniencji. Obecnie zobaczyć go można w Muzeum Archidiecezjalnym w Poznaniu.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Poznańska katedra położona jest na wyspie zwanej Ostrów Tumski w Poznaniu, otoczonej korytem Warty i Cybiny.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Poznań, Kościół św. Jana Jerozolimskiego
Ogólny opis
Wzniesiony w poł. XIII wieku z cegły w układzie wedyjskim, jako budowla jednonawowa o dwóch przęsłach z prosto zamkniętym jednoprzęsłowym prezbiterium.
więcej
Poważnie zniekształcona przebudowami. Na przełomie XV i XVI w. przesklepiono nawę, od północy dobudowano zakrystię i nawę boczną a elewacje wzmocniono systemem szkarp. W 1. poł. XVIII w. powstała również kaplicę od południa.
Pierwotne są mury zewnętrzne bez ściany północnej, ceglane sklepienie krzyżowo żebrowe w prezbiterium, uskokowy ceglany okulus w fasadzie zachodniej, częściowo zamurowane okna nawy. Portal zachodni złożony został wtórnie z romańskich elementów w 1 poł. XVIII wieku.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół położony na prawym brzegu Warty, w części Poznania nazywanej Komandorią, na obszarze dawnych dóbr zakonu joannitów. Otacza go ogrodzony ceglanym murem teren dawnego cmentarza kościelnego.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Prandocin, Kościół św. Jana Chrzciciela
       
Ogólny opis
Wzniesiony w I. ćw. XII wieku, z fundacji rodu Odrowążów. Pierwotnie składał się z prostokątnej nawy, do której od wschodu przylegało niewielkie prezbiterium zakończone półkolistą apsydą i pełnił funkcję obronną.
więcej
W kościele zachowały się romańskie detale, takie jak finezyjne reliefy plecionkowe nad portalem wejściowym, fryz arkadowy czy kolumna wspierająca niegdyś emporę, a dziś znajdująca się nieopodal przy drodze do kościoła.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum miejscowości Prandocin
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Proszków, Kościół św. Anny
Ogólny opis
Kościół romański wzniesiony w 1. poł. XIII w. Murowany z łupanych kamieni polnych, orientowany, jednonawowy z prezbiterium zakończonym apsydą.
więcej
Niezmieniony układ przestrzenny pierwotnej budowli. Z czasów nowożytnych pochodzi jedynie zakrystia i kruchta południowa.
Zachowane bezżebrowe sklepienie prezbiterium, w apsydzie sklepienie konchowe, południowe okno w apsydzie i okno w północnej ścianie prezbiterium.
Klasyczny przykład wiejskiego kościółka romańskiego na tamtym obszarze.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony ok. 1 km na południe od drogi Środa Śląska - Lubin.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Raciborowice Górne, Kościół św. Michała
       
Ogólny opis
Zbudowany w pierwszej połowie XIII wieku z kamienia łamanego jako budowla jednonawowa z kwadratowym prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą.
więcej
Kościół zachował w znacznym stopniu pierwotny układ przestrzenny. Bryła zniekształcona przebudowami, m.in. w II połowie XVI wieku dobudowano wieżę zachodnią, zakrystię i kruchtę południową. Wtedy też rozdzielono nawę dwiema kolumnami, tworząc konstrukcję halową i zmieniając strop drewniany w nawie na sklepienie krzyżowo żebrowe, a prezbiterium przykryto sklepieniem gwiaździstym. Pierwotne pozostało tylko konchowe przekrycie apsydy.
Z romańskiego wystroju zachowały się dwa, konserwowane pod koniec XX wieku półkoliste portale uskokowe: południowy w kruchcie i północny zdobiony guzami w kształcie rozet, obecnie zamurowany.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony na niewielkim wzniesieniu w centrum wsi.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Rokitnica, Kościół św. Michała Archanioła
Ogólny opis
Wzniesiony w poł. XIII wieku z kamienia łamanego i z piaskowca użytego w narożach i w detalu architektonicznym, jako typowo romańska, addytywna budowla jednonawowa, z prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą.
więcej
Wzniesiony w poł. XIII wieku z kamienia łamanego i z piaskowca użytego w narożach i w detalu architektonicznym, jako typowo romańska, addytywna budowla jednonawowa, z prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą. Pierwotny układ przestrzenny zachowany w całości, późniejsza jest wieża przy północnej ścianie nawy (XVI w.), zakrystia, oraz kruchty: zachodnia i południowa. Pierwotne są też boczne okna w prezbiterium oraz wschodnie i północne w apsydzie już ostrołukowe, ale mocno rozglifione.
Wewnątrz zachowała się ostrołukowa już arkada ściany tęczowej, bezżebrowe sklepienie prezbiterium i konchowe sklepienie apsydy.
Kościół jest przykładem stylu przejściowego, gdzie romańska forma koegzystuje z wczesnogotyckim detalem architektonicznym.
W Rokitnicy warto zobaczyć także ruiny zamku z połowy XIII wieku powstałego w miejscu dawnego grodu, zaliczanego do najstarszych murowanych zamków w Polsce.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Ruda, Kościół św. Wojciecha
Ogólny opis
Wzniesiony w związku z funkcjonującą w Rudzie kasztelanią na początku XII wieku z ciosów piaskowca i rudy bagiennej, jako budowla jednonawowa, o nieznanym rozwiązaniu partii wschodniej i z emporą od zachodu.
więcej
Z tej romańskiej budowli zachował się tylko w pełnej wysokości mur północny nawy o długości 12 m z zamurowanym dwuuskokowym portalem i dwa też zamurowane okna.
Elewacje tynkowane współcześnie, z wyjątkiem zachowanego i efektownie wyeksponowanego zewnątrz i wewnątrz reliktu muru najstarszej fazy kościoła.
Brak odpowiednich badań nie pozwala stwierdzić czy rozebrana w 1803 roku wieża zachodnia należała do pierwotnego założenia.
W nawie kamienna chrzcielnica, zapewne z XIV wieku.
Prawdopodobnie już w XIII w. nastąpiła rozbudowa świątyni. Wzniesiono nowe prezbiterium z zakrystią i powiększono nawę.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół położony jest w centralnej części miejscowości, otoczony cmentarzem.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Rurka, Kaplica templariuszy
Ogólny opis
Poświęcona w 1248 roku kaplica templariuszy jest małą jednonawową budowlą, z wyodrębnionym, prosto zamkniętym prezbiterium. Ściany kościoła wzniesiono z dokładnie obrobionych ciosów granitowych, układanych w regularne warstwy.
więcej
Pierwotne wejście do światyni przez uskokowy portal zachowało się po stronie północnej. Przetrwały także obustronnie rozglifione romańskie okna oraz zamurowany obecnie okulus od zachodu. Wewnątrz prezbiterium odkryto kapitele świadczące, o przesklepieniu tej części budowli.
Templariusze, ziemię bańską otrzymali w 1235. W Rurce nad Rurzycą w krótkim czasie zbudowali komandorię, nieobwarowaną osadę z dworem mieszkalnym, kaplicą, młynem i budynkami gospodarczymi. Od połowy XIX w. przez niemal sto lat kaplica templariuszy pełniła funkcję gorzelni. Z całego założenia przetrwała do naszych czasów tylko kaplica.
Położona ok 1 km od drogi Swobnica Chojna na terenie prywatnym.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położona ok 1 km od drogi Swobnica Chojna na terenie prywatnym.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Sandomierz, Zespół klasztorny dominikanów
       
Ogólny opis
Zespół klasztorny dominikanów złożony z kościoła pw. św. Jakuba i klasztoru usytuowanego po jego południowej stronie, z którego do naszych czasów zachowało się tylko, przylegające do prezbiterium skrzydło wschodnie. Budowę kompleksu rozpoczęto ok. roku 1226 od korpusu nawowego, który ukończono przed rokiem 1241.
więcej
Układ przestrzenny kościoła i jego bryła zachowały się w formie niezmienionej, istotne zmiany dotknęły natomiast zabudowania klasztorne.
Kościół zbudowany został na miejscu wcześniejszej budowli, w układzie trójnawowej bazyliki pięcioprzęsłowej z prosto zamkniętym prezbiterium z cegły w układzie wendyjskim, uzupełnionej zarówno ceramicznym jak i wykonanym z piaskowca detalem architektonicznym.
Zwraca uwagę różnica między prezbiterium a konstrukcją nawową bogato dekorowaną ceramiką. Stąd przyjmuje się że prezbiterium powstało później a do czasu ukończenia korpusu nawowego funkcje sakralne pełnił pierwotny kościół parafialny. Relikty tego kościoła odkryte w roku 1990 można zobaczyć w jednej z krypt pod nawą północną. Była to świątynia kamienna, jednonawowa, a jej pozostałościami są także głowa lwa portalowego i płyta nagrobna z rytem miecza wmurowana w podstawę filaru przy kaplicy św. Jacka i uwidoczniona pod szybą. Do północno zachodniego narożnika nawy przylega dzwonnica z ok. 1260 roku pełniąca jednocześnie rolę baszty, z polskim układem cegieł.
Zachowane wschodnie skrzydło klasztoru jest murowane z cegły w układzie wendyjskim, piętrowe i podpiwniczone, pierwotnie bez krużganka. Powstało przed połową XIII wieku i jest współczesne korpusowi nawowemu. Zawiera zakrystię, kapitularz na rzucie kwadratu, za którym znajduje się jednouskokowy portal zamknięty półkoliście i prowadzący na schody do dormtorium.
Kolejnym pomieszczeniem jest znajdujący się w ruinie refektarz, kryjący romańskie piwnice z czteropolowym sklepieniem krzyżowym na gurtach, wspartym na jednym filarze o kwadratowym przekroju. Od strony wschodniej zabudowań widoczne jest oryginalne okno kapitularza.
Nieistniejące skrzydło południowe powstało jeszcze w XIII wieku, skrzydło zachodnie było późniejsze, zbudowano je w II połowie XIV wieku.
W kościele św. Jakuba po raz pierwszy na tak dużą skalę zastosowano cegłę kształtową, cegłę glazurowaną oraz terakotowe kształtki reliefowe. Większość dekoracji ceramicznej znajduje się na elewacji północnej.
Połączenie prezbiterium klasztoru z kościołem zapewniały dwa wejścia. Pierwsze z krużganka przez wtórnie osadzony uskokowy portal z kolumienkami, drugie z zakrystii z trójkątnym zamknięciem, posiadającym na swoim podniebieniu fragmenty oryginalnej polichromii ornamentalnej.
Najciekawszym elementem architektonicznym kościoła jest jednak, stanowiący symbol Sandomierza dwudzielny portal północny, dekorowany glazurowaną cegłą o ornamentach roślinnych, geometrycznych i plecionkowych. Wykonany z formowanej cegły, zamknięty u góry półkolistą, bogato profilowaną archiwoltą. Na portalu widoczna jest bogata dekoracja romańska złożona z rozetek, plecionki z przenikających się kół, zawierająca elementy roślinne, zoomorficzne, oraz tajemnicze główki. W lewym ościeżu główka kobiety w koronie - przedstawienie księżnej Adelajdy lub księcia Leszka Białego, druga główka po stronie przeciwnej z charakterystyczną grzywką to przedstawienie Iwona Odrowąża lub św. Jakuba.
Kościół pierwotnie kryty był stropem, w XVII wieku został przesklepiony, z tego okresu pochodzi też sklepienie prezbiterium. Spowodowało to obmurowania celem wzmocnienia filarów i arkad międzynawowych, na zewnątrz ściany naw bocznych oszkarpowano.
Na początku XX wieku przeprowadzono niezwykle udaną reromanizację obiektu przywracając strop drewniany w nawach i pierwotne wysokości arkad międzynawowych gdzie południowe są wyższe od północnych, likwidując oszkarpowanie, a portalowi północnemu przywrócono pierwotny wygląd. Odsłonięto piscinę w prezbiterium, wymieniono terakotowe obramienia otworów okiennych, przez co kościół wygląda teraz nieco neoromańsko.
Pierwotny jest północny fryz arkadowy prezbiterium, zachowały się też wszystkie rozglifione i pięknie wykończone glazurą okienka, zarówno w nawie głównej, jak i w nawach bocznych.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Klasztor leży na wzniesieniu, które nazywane jest Wzgórzem Świętojakubowym lub Wzgórzem Staromiejskim. Rozpościera z niego widok na rzekę, zamek i dachy kamieniczek na rynku. Pierwotnie to tutaj skupiało się życie miasta.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Siewierz, Kościół św. Jana Chrzciciela
   
Ogólny opis
Zbudowany na przełomie XI i XII wieku, należy do grupy jednoprzestrzennych kościołów emporowych budowanych w ośrodkach władzy kasztelańskiej. Orientowany, jednonawowy, z emporą zachodnią, zamknięty od wschodu apsydą. Wykonany z ciosów lokalnie występującego piaskowca. Wzniesiony jako budowla obronna o grubych murach i wysoko podniesionych, wąskich oknach.
więcej
Zachowany bez przekształceń, bryła posiada tylko nieco nadbudowane współcześnie szczyty w celu zwiększenia nachylenia dachu. Pierwotnie zamknięty stropem drewnianym, obecnie ze sklepieniem kolebkowym, błędnie zrekonstruowane na podstawie istniejącego tam kiedyś XV wiecznego sklepienia burgundzkiego. W latach 50. XX wieku poddany pracom konserwatorskim, które przywróciły świątyni pierwotny, czysto romański wygląd i zapewniły stabilność konstrukcji.
Z elementów architektonicznych zachowane są pozostałości konstrukcji empory w postaci przyściennych filarków i jednego wspornika, pozwalające zrekonstruować jej wygląd, wszystkie, rozglifione okna, zachodni, uskokowy portal z pozbawionym ozdób gładkim tympanonem, a z wyposażenia stipes ołtarza. Według niektórych źródeł z pierwszej budowli pochodzą także fragmenty sklepienia apsydy.
W latach 50. XX wieku odsłonięto na ścianach apsydy, wśród późniejszych zamalowań gotyckich, fragmenty XII wiecznych malowideł romańskich, bardzo słabo zachowanych. Przedstawiają one postacie orantów, których pierwotnie mogło być 12. W literaturze upowszechniony został wizerunek głowy oranta z podniesioną ręką. Ślady polichromii, dziś już nieczytelnej ze względu na niezabezpieczenie odkrycia, znajdowały się również na zewnętrznej ścianie północnej.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół, kiedyś grodowy i parafialny (w 1233 roku odbył się w nim synod biskupów polskich), obecnie pełni funkcję kaplicy cmentarnej. Położony tuż przy drodze szybkiego ruchu Katowice Łódź, jest z niej doskonale widoczny, będąc w nocy efektownie iluminowany.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Stara Zagość, Kościół św. Jana Chrzciciela
Ogólny opis
Wzniesiony przez joannitów pod koniec XII wieku z ciosów wapiennych, jako budowla jednonawowa z prosto zamkniętym prezbiterium. Układ ten znacząco zmieniły liczne przebudowy.
więcej
Wzniesiony pod koniec XII wieku z ciosów wapiennych, jako budowla jednonawowa z prosto zamkniętym prezbiterium i nieznanym rozwiązaniem partii zachodniej.
Układ ten znacząco zmieniły liczne przebudowy. Już w XV wieku przedłużono prezbiterium zamykając je wielobocznie i rozebrano ścianę zachodnią przedłużając kościół ku zachodowi. Na początku XX wielu zbudowano kaplicę, kruchtę, zakrystię i ponownie przedłużono nawę ku zachodowi.
Pierwotną budowlę charakteryzowała bogata artykulacja ścian bocznych w postaci lizen, podziału na dwie kondygnacje i rozwinięte zdobnictwo fryzem arkadowym z użytym motywem syren.
Kościół który był elementem klasztoru szpitalników św. Jana Jerozolimskiego (joannitów) założył i uposażył Henryk Sandomierski między 1154 a 1166 rokiem. Po 1321 roku zakonnicy przekazali komandorię jako odszkodowanie biskupstwu włocławskiemu, a kościół stał się kościołem parafialnym.
W 1962 roku podczas prowadzonych badań architektonicznych odkryto pozostałości budowli romańskiej a w narożniku północno-wschodnim nawy (obecnie w przedsionku zakrystii) słynne płaskorzeźby syreny i trytona. W latach 1995-2000 poddano konserwacji m.in. romańską kamieniarkę, a także wykonano nową aranżację wnętrza prezbiterium. W latach 2010-2011 odrestaurowano kościelne elewacje.
W narożach elewacji pierwotnej budowli znajdowały się lizeny z tzw. dekoracją sznurową a pod okapem dachu fryz arkadkowy, którego resztki można oglądać na wschodniej ścianie szczytowej nawy oraz w obrębie murów zakrystii. W prezbiterium zachowane są ponadto 2 oryginalne okienka a w południowej ścianie nawy ślady po zamurowanym portalu. Na jednym z ciosów od strony północnej nawy zachował się wizerunek smoka.
Wnętrze świątyni nakrywały i nakrywają drewniane stropy (nad nawą, kaplicą, kruchtą i zakrystią), sklepienie krzyżowo-żebrowe nad prezbiterium jest już gotyckie, z płaskorzeźbionymi wspornikami i zwornikami.
Wejście z prezbiterium do zakrystii akcentuje gotycki portal z drzwiami z 2 połowy XV wieku. W wyposażeniu obiektu m.in. kamienne sakramentarium z 2 połowy XIV wieku.
Kościół św. Jana Chrzciciela jest przykładem wzorcowo przeprowadzonej restauracji.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Usytuowany w centrum wsi, pośrodku prostokątnego placu, otoczonego kamiennym murem.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Stare Miasto, Kościół śś. Piotra i Pawła
Ogólny opis
Wzniesiony w I poł. XIII wieku, w technice opus emplectum, z dużych ciosów twardego piaskowca. Jednonawowy, z prosto zamkniętym prezbiterium, o ścianach podpartych szkarpami i nieznanym rozwiązaniu partii zachodniej. Stanowi obecnie wschodnią kaplicę wzniesionego w 1907 r. kościoła neoromańskiego.
więcej
Zachował pierwotny układ przestrzenny, poza fasadą zachodnią. Skrócono także jego nawę, nadbudowano w cegle szczytu nawy i prezbiterium oraz dobudowano zakrystię.
W południowej ścianie nawy trójuskokowy portal romański z XIII w. z płaskorzeźbą Chrystusa Ukrzyżowanego w tympanonie, maskami ludzkimi oraz głową sowy na krawężnikach. Od strony wschodniej zamurowane okno ostrołukowe, a od północnej oryginalne okno romańskie.
Wewnątrz kamienna chrzcielnica z głowicą romańską, na narożnikach ozdobiona ornamentacją roślinną i gzyms impostowy łuku tęczowego zdobiony reliefem z wicią roślinną. Na poddaszu zakrystii fragment gzymsu koronującego. W murze prezbiterium dwudziestowiecznego kościoła, od strony północnej wmurowana romańska płyta nagrobna.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum miejscowości Stare Miasto, będącej na przełomie XII i XIII wieku osadą o charakterze targowym i noszącą nazwę Konin. Parafię erygowano tu przed 1111 rokiem.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Stary Zamek, Kościół św. Stanisława
Ogólny opis
Wzniesiony w 3 ćw. XIII wieku w technice opus emplectum z kamienia łamanego, jednonawowy z prosto zamkniętym prezbiterium, zakrystią od północy i z drewnianą emporą zachodnią.
więcej
Zachowany układ przestrzenny budowli ze ścianami w pełnej właściwie wysokości, późniejsze są wieża zachodnia i kruchta południowa. Cały kościół obiega fazowany cokół.
Kościół posiada pierwotne sklepienie krzyżowo - żebrowe w prezbiterium, wsparte na służkach o głowicach kielichowych ze zwornikiem ozdobionym rozetą, ścianę tęczową z gzymsem impostowym i zachowane wsporniki po drewnianej emporze.
Częściowo zrekonstruowane jest okno we wschodniej ścianie prezbiterium, w ścianie północnej wtórnie wmurowano pierwotne biforyjne okienko wykonane z granitu a za wieżą odnaleźć można relikty czterolistnego okulusa.
Kościół zachował trzy oryginalne portale. Najciekawszy jest, ukryty w kruchcie i konserwowany w roku 1962 portal południowy, z dwustronnym tympanonem przedstawiającym na awersie postacie Tronującej Madonny z Dzieciątkiem i św. Stanisława, na rewersie, znacznie gorzej zachowanym apoteozę św. Stanisława w otoczeniu orłów. Łuk archiwolty, oparto na trzech parach kolumienek o głowicach zdobionych motywem liści dębu. Figury Matki Boskiej i św. Stanisława oraz guzełki zdobiące łuk archiwolty wykonano z czerwonego kamienia.
Portal ten uzupełniają 3 pełnoplastyczne rzeźby lwów, dwie przy ościeżach trzeci wmurowany w górną część ściany kruchty. Są typowe dla wyrobów funkcjonującej niedaleko Ślęży manufaktury kamieniarskiej.
Z prezbiterium do zakrystii prowadzi portal w formie już właściwie gotyckiej, podobny znajduje się na niedostępnym dla turysty strychu, prowadząc z pomieszczenia nad nawą do części nad prezbiterium.
W prezbiterium zachowało się ponadto pierwotne, pochodzące z 3 ćw. XIII w. kamienne, ostrołukowe sakramentarium i trójlistna wnęka nad pisciną.
Przy drodze wokół kościoła warto zwrócić uwagę na jeden z najstarszych, pochodzący z XIV wieku, krzyż pokutny.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół w Starym Zamku jest późnoromańską świątynią wiejską, usytuowaną w centrum wsi na niewielkim wyniesieniu i wraz z cmentarzem ogrodzonym kamiennym murem z przyporami.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Stary Żagań, Kościół NMP Królowej Polski
Ogólny opis
Wzniesiony w poł. XII wieku z kamienia łamanego. Z pierwotnej budowli zachowane mury obwodowe. Wcześniej pw. św. Wincentego.
więcej
Nieduża orientowana budowla jednonawowa, bez prezbiterium, zamknięta od wschodu półkolistą apsydą. Zbudowana z kamieni polnych wiązanych zaprawą wapienną w połowie XII wieku.
Zachowane mury obwodowe tej pierwotnej budowli. Z XV wieku pochodzi krzyżowo żebrowe sklepienie apsydy, w XVII przemurowano wszystkie, w tym w apsydzie, otwory okienne, w XVIII wieku powstały zakrystia od północy i kruchta od południa.
Zachodnia elewacja nawy jest obecnie otynkowana. Pozostałe oczyszczono z wtórnych tynków i mają pierwotne, kamienne lico.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w środku wsi, przy drodze Nowogród Bobrzański - Żagań, na placu otoczonym kamiennym murem.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Stronia, Kościół Narodzenia NMP
Ogólny opis
Wzniesiony w poł. XIII wieku z granitowych kamieni narzutowych jako budowla centralna, złożona z kolistej nawy o średnicy wewnętrznej 9.5 m i podkowiastej apsydy od wschodu.
więcej
Zachowany układ przestrzenny budowli, późniejsze są wszystkie dobudówki.
W XVI wieku nieznacznie podwyższono mury i wybito wiele dodatkowych otworów okiennych. Z czasów romańskich zachowały się tylko trzy rozglifione, dość wysokie okna w apsydzie. Ościeża portalu i tych trzech okien wykonano z miejscowej rudy bagiennej, o porowatej strukturze i czerwonawym kolorze.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum wsi.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Strońsko, Kościół św. Urszuli
   
Ogólny opis
Wzniesiony w 1 poł. XIII w. z cegły w układzie wedyjskim, jako budowla jednonawowa z krótkim jednoprzęsłowym prezbiterium zakończonym półkolistą apsydą a od zachodu z masywem wieżowym.
więcej
Trzy gruntowne przebudowy (1458 i 1726 oraz na początku XX wieku) zatarły pierwotny układ kościoła. W trakcie tej drugiej np. wznosząc nową nawę skierowaną ku zachodowi, zburzono romański masyw zachodni.
Z pierwotnej budowli zachowały się, nieco tylko nadbudowane boczne mury nawy, prezbiterium oraz apsyda, którą wykonano z cegieł wygiętych zgodnie z jej krzywizną. Nad okapem apsydy zachował się romański fryz z przenikających się arkadek.
Kościół jest nietynkowany, w części romańskiej z zachowanymi opracowanymi spoinami i cegłami ze śladami obróbki kamieniarskiej. Posiada fundamenty kamienne z głazów eratycznych, ułożonych luźno w gruncie, bez zaprawy.
Budowla w części romańskiej zachowała pierwotne uskokowe okno w apsydzie i częściowo okna ścianach północnej i południowej nawy, przesklepione półkoliście, o uskokowej formie ościeży. Zostały one odsłonięte i poddane konserwacji w latach 2005-2006, podobnie jak pozostałości najcenniejszego elementu kościoła: ceglanego ościeża portalu południowego, zwieńczonego piaskowcowym tympanonem, z płaskorzeźbą skrzydlatego smoka o wilczej głowie, pożerającego najprawdopodobniej szarańczę. Obok liczne inskrypcje i ślady użycia świdrów ogniowych.
Wewnątrz częściowo odsłonięte wątki murów części pierwotnej kościoła. Pierwotna jest ściana tęczowa z fragmentami polichromii umieszczonej bezpośrednio na powierzchni ściany w południowo-zachodnim narożniku, stipes ołtarza pod obecnie istniejącą konstrukcją oraz dwie prostokątne wnęki w południowej ścianie prezbiterium.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Znajduje się bezpośrednio nad stromą skarpą doliny Warty.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Strzelin, Kościół św. Gotarda
Ogólny opis
Wzniesiony na początku XIII wieku z ciosów granitu strzelińskiego jako niewielka budowla centralna z nawą o średnicy ok. 6 m i niezachowaną apsydą o średnicy 3.5 m od strony wschodniej.
więcej
Z pierwotnej budowli zachowała się kolista nawa do wysokości murów ok. 6.5 m, stanowiąc obecnie podstawę wieży dobudowanego od strony wschodniej kościoła gotyckiego. Zburzono wtedy apsydę a ściany tej nawy podwyższono.
Z elementów architektonicznych pierwotne są trzy romańskie okienka, czwarte zamurowane widoczne jest tylko od wewnątrz. Relikty apsydy prezbiterialnej odkryto w r. 1953, jej zarys jest obecnie uwidoczniony na posadzce obecnego kościoła. Pierwotny jest także prosty, niedekorowany, półkolisty portal południowy.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum miasta, wewnątrz blokowiska z wielkiej płyty.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Strzelno, Kościół św. Prokopa
       
Ogólny opis
Budowla orientowana z nawą na planie koła. Wg Długosza konsekrowana w roku 1133, badania archeologiczne wskazują jednak na drugie dziesięciolecie XIII w. jako czas ukończenia budowy. Powstała zatem w tym samym czasie co leżący kilkadziesiąt metrów na południe kościół Świętej Trójcy, tworząc razem z nim klasztorny zespół norbertanek.
więcej
Bryła kościoła św. Prokopa (pierwotnie pw. Świętego Krzyża) wykonana została z granitowych ciosów kamiennych, z późniejszymi elementami z cegły. Do nawy przylega od strony wschodniej prezbiterium, na planie kwadratu, przykryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym, od północy dwie małe apsydy, od zachodu wysoka, podkowiasta wieża z wydatną skarpą od strony zachodniej i emporą na piętrze.
Pierwotne okna widoczne tylko od wewnątrz zachowały się w prezbiterium, apsydach oraz w emporze wieży i częściowo w nawie. Badania potwierdziły autentyczność portalu do nawy. Współczesne budowie jest wejście z wieży do drewnianego dworu fundatora, który przylegał do świątyni o czym świadczy gruba warstwa spalenizny odkryta obok kościoła. Wejście to odpowiada też na pytanie dlaczego jednocześnie w tym samym prawie miejscu wybudowano dwa kościoły. Otóż, co nie było odosobnionym przypadkiem, obok kościoła przeznaczonego dla konwentu norbertanek, powstała świątynia dla wiernych świeckich. Jedyne "normalne" wejście do kościoła znajduje się od strony południowej.
We wnętrzu zachowało się także romańskie sklepienie krzyżowe na gurtach w prezbiterium, kopuła na ośmiu radialnych gurtach (o przekroju prostokątnym) w nawie, empora zachodnia, otwarta do nawy wykreowaną w latach 1948-1952 arkadą, wspartą na wtórnie użytej romańskiej kolumience oraz sedilia o półkolistych łukach wewnątrz prezbiterium.
Podczas przebudowy w końcu XV lub na początku XVI wieku rozebrano i wymurowano ponownie w cegle górną część wieży i dodano do niej ceglaną skarpę od zachodu.
W późniejszym okresie rotunda przestała pełnić funkcje kultowe i została włączona w zabudowania klasztoru norbertanek jako furta klasztorna. Sakralny charakter budowli został przywrócony w XVIII wieku. W 1812 kościół został sprofanowany przez żołnierzy napoleońskich, był prawdopodobnie używany w celach gospodarczych. Dokonano wtedy kolejnych przeróbek, m.in. rozebrano apsydy od północy i dodano do wieży czworoboczną kondygnację.
W 1892 dokonano pierwszej konserwacji kościoła, w tym czasie odtworzono apsydy od północy i część okien romańskich. Kolejną konserwację kościoła przeprowadzono w latach 1924-1925. Podczas II wojny rotunda została zamieniona na magazyn. W 1945 Niemcy podłożyli ładunki wybuchowe w rotundzie. Wybuch i pożar zniszczyły kopułę, górne partie wieży i całe wyposażenie wnętrza, natomiast ściany przetrwały. Odbudowa, rozpoczęta w latach pięćdziesiątych XX wieku, trwała do początku obecnego stulecia.
Do elementów wystroju należą: odlew tympanonu fundacyjnego (z oryginału, po pożarze w 1945, zachowała się tylko głowa Chrystusa, obecnie w Muzeum Narodowym w Poznaniu), kropielnica z XII wieku wykonana z jednej bryły kamienia i romański grobowiec.
Na tympanonie przedstawiono trzy postacie: w centralnej części Chrystus tronujący, a po bokach po lewej stronie postać młodego fundatora ofiarowującego model rotundy, oddający jej architektoniczny wygląd, a po prawej kobietę z otwarta księgą. Chrystus przedstawiony na środku zasiada na tronie, prawą ręką błogosławi a w lewej trzyma otwartą księgę. Fundator w geście pokory i szacunku wręcza model kościoła Chrystusowi. Kopię tympanonu wykonano na podstawie odlewu ze zbiorów krakowskiego Muzeum Narodowego.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Strzelno leży 40 km na wschód od Gniezna i 15 km na południe od Inowrocławia, nieopodal Kruszwicy. Kościół Trójcy Świętej znajduje się przy pl. św. Wojciecha. Przyjeżdżając od strony Mogilna, należy po wjeździe na rynek skręcić od razu w prawo.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Strzelno, Kościół Świętej Trójcy
       
Ogólny opis
Wchodzi w skład zespołu poklasztornego norbertanek wraz z rotundą św. Prokopa oraz położonymi na północ od niego barokowymi obecnie zabudowaniami poklasztornymi, kryjącymi relikty wcześniejszych - gotyckich a być może i romańskich.
więcej
Kościół jest orientowaną czteroprzęsłową bazyliką, zbudowaną z ciosów granitowych a w górnej partii z cegieł w wątku wendyjskim. Elementy konstrukcyjno dekoracyjne wykonane są z piaskowca. Budowę rozpoczęto w XII a ukończono w pierwszej połowie XIII wieku. Świątynia konsekrowana była w roku 1216 roku, ukończono wtedy prezbiterium i transept.
Bryłę kościoła tworzy zakończone apsydą prezbiterium z dostawionymi z boku prostokątnymi kaplicami, transept ze wschodnimi apsydiolami, trójnawowy korpus zachowany w pierwotnej wysokości oraz dwuwieżowy masyw zachodni wraz z kruchtą, zbarokizowany w 1 poł. XVIII wieku. Między kaplicami a transeptem od strony południowej i północnej znajdowały się okrągłe wieże zachowane na poziomie fundamentów.
Kaplice przy nawie południowej kościoła były systematycznie dostawiane począwszy od XV w. Jako pierwsza w miejsce rozebranej romańskiej kaplicy południowej, powstała kaplica św. Barbary, mieszcząca na piętrze skarbiec.
Wnętrze świątyni tworzy dwuprzęsłowe, trójdzielne prezbiterium z absydą skomunikowaną pierwotnie arkadami z kaplicami bocznymi (zachowały się częściowo zamurowane romańskie kolumny z kapitelami kostkowymi przy wejściu do absydy głównej oraz ślady arkad między transeptem a kaplicą św. Barbary), trójnawowy korpus w systemie arkadowo-kolumnowym i przebudowana w baroku kruchta zachodnia.
W miejsce drugiej, północnej kaplicy przyprezbiterialnej powstała w XVI wieku nowa, pw. Serca Jezusowego. Z pozostałych apsydioli romańskich przy transepcie zachowała się północna - jako głęboka wnęka, a południowa - jedynie w postaci widocznego zarysu wykroju.
W korpusie nawowym, poza parą czworokątnych filarów wydzielających transept, zachowały się dwie pary romańskich kolumn o zróżnicowanej dekoracji, z bazami attyckimi z żabkami i głowicami kostkowymi, w tym dwie z figuralnymi personifikacjami cnót i przywar.
W sumie w nawie jest siedem kolumn. Cztery przy nawie głównej, w tym dwie pokryte płaskorzeźbami i jedna ornamentem śrubowym, dwie duże w kaplicach przy prezbiterium i jedna mała w kaplicy św. Barbary, ozdobiona ornamentem roślinnym. Kolumny te odkryte zostały podczas prac remontowych prowadzonych w 1946 r. przez Zdzisława Kępińskiego. Kolumn romańskich musiało istnieć więcej, jak wskazują pozostałości figuralnego trzonu w Muzeum Narodowym w Poznaniu, fragment jednej użyty jako chrzcielnica obecnie w kruchcie oraz kolumienka użyta wtórnie w emporze kościoła św. Prokopa. Znajdująca się od zachodu empora jest rekonstrukcją.
Największą atrakcją Strzelna są kolumny międzynawowe. W sumie jest ich 4, ale na największą uwagę zasługują dwie - nazywane kolumnami przywar i cnót. Zawierają one w sumie po 18 postaci symbolizujących cnoty i przywary. Podobnie rzeźbione romańskie kolumny można spotkać tylko w dwóch miejscach na świecie, w Santiago de Compostela w Hiszpanii oraz bazyli­ce św. Marka w Wenecji.
Z oryginalnych otworów okiennych zachowało się okno wschodnie apsydy i fragment wschodniego okna aneksu. Wewnątrz zamurowane 3 okna w południowej nawie bocznej oraz 1 w transepcie.
Poza sklepionymi absydami i pierwotną emporą, świątynia przekryta była drewnianym stropem Wewnątrz kościół był tynkowany, detale architektoniczne - polichromowane (polichromie zachowały się jako obramienie krawędzi arkady między nawą a transeptem, jako dekoracja ościeża okiennego w fasadzie zachodniej, obramienie jednej z arkad nawy południowej, zachodniego lica filara prezbiterium, na wschodnim licu południowo-zachodniego filara transeptu, trzonie północno-zachodniej kolumny międzynawowej, na ścianach wewnętrznych oraz zewnętrznych w pobliżu portalu północnego), a ściany prawdopodobnie ozdobione okładziną z płytek ceramicznych.
Jedyny portal romański, od północy, zachowany in situ, posiada tympanon przepięknie wykończony łukiem trójlistnym, przedstawiający królującego Chrystusa i parę kolumienek (z pierwszej pary zachowały się tylko bazy, jedna z kolumn została użyta wtórnie w gotyckiej kaplicy św. Barbary). Drugi tympanon zwany fundacyjnym przedstawiający św. Annę z małą Marią na ręku, której cześć oddają klęczący fundatorzy, Piotr Wszeborowic z modelem kościoła i nieznana kobieta z księgą, znajduje się nad południowym wejściem do kaplicy św. Barbary Od dołu tympanon, posiada płaskorzeźbione zdobienie ukazujące wśród wici roślinnych błogosławiącą dłoń Boga Ojca. Tympanon obiega łacińska inskrypcja, którą można przetłumaczyć: "Tobie Anno, czcigodna matko pobożnej dziewicy Maryi, darem tym cześć oddaje Piotr, tak jak ongiś sobie tego życzył". Trzeci tympanon znajduje się jako eksponat w kościelnym lapidarium.
W XVIII w. mocno przekształcono wnętrze kościoła całkowicie je barokizując, przebudowano też zachodni masyw wieżowy na barokową fasadę.
Z zabudowań klasztornych, tworzących niegdyś typową formę czworoboku, pozostało do dzisiaj skrzydło północne, przylegające do północnego ramienia transeptu bazyliki, skrzydło wschodnie, w elewacji którego widoczny jest fragmentarycznie zachowany wątek gotycki oraz arkady dwupiętrowego krużganku co świadczy że klasztor był połączony z kościołem i być może powstał wcześniej niż odkryte gotyckie relikty a jego najstarsza część, być może z arkadowym korytarzem, łączyła obie świątynie. Z rotundy dochodziło się wprost do północnego portalu bazyliki. W skrzydle południowym w przyziemiu otwarta została we wrześniu 2000 r. wystawa archeologiczna i lapidarium.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Strzelno leży 40 km na wschód od Gniezna i 15 km na południe od Inowrocławia, nieopodal Kruszwicy. Kościół Trójcy Świętej znajduje się przy pl. św. Wojciecha. Przyjeżdżając od strony Mogilna, należy po wjeździe na rynek skręcić od razu w prawo.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Sulejów, Zespół klasztorny cystersów
       
Ogólny opis
Zespół klasztorny cystersów ufundowany w roku 1176 przez Kazimierza Sprawiedliwego. Do naszych czasów zachował się w pierwotnym układzie przestrzennym, wzniesiony ze starannie ciosanych bloków piaskowca szydłowieckiego kościół klasztorny, a z usytuowanego po stronie południowej kościoła, trójskrzydłowego pierwotnie klasztoru, fragment skrzydła wschodniego, zbudowanego głównie z cegły w układzie wendyjskim, mieszczącego zakrystię i kapitularz.
więcej
Kościół klasztorny pw. św. Tomasza Kantuaryjskiego jest typową budowlą cysterską. Ma układ trójnawowej, orientowanej bazyliki z transeptem do którego przylegają od wschodu dwie bliźniacze kaplice. Przykryty jest sklepieniem krzyżowo żebrowym, z żebrami spływającymi na masywne służki o dekorowanych kapitelach. Sklepienia te ozdabiają bogato dekorowane zworniki.
Jedyne dokonane zmiany na zewnątrz kościoła to barokowe szczyty i nowa sygnaturka. Oryginalny jest zatem fryz ząbkowy, główny portal zachodni nawy głównej z bogatą dekoracją rzeźbiarską, portal zachodni nawy północnej z XII wiecznym tympanonem przedstawiający płaskorzeźbiony krzyż wczesnochrześcijański, po bokach którego jest słońce, księżyc i ptak jako symbole śmierci Chrystusa oraz portal południowy wiodący na krużganek. Ponad portalami zachodnimi znajduje się rozeta z maswerkiem. Pierwotne są też wszystkie rozglifione okienka, zachowały się nawet fragmenty polichromii. Wystrój wnętrza kościoła, w tym ołtarze, stalle i konfesjonały powstał w okresie baroku.
Fragment zachowanego skrzydła wschodniego klasztoru kryje w sobie romański kapitularz ze sklepieniem krzyżowo żebrowym opartym na jednym filarze i gotyckie już krużganki, oddzielone od kapitularza trójlistnie wykończonymi biforiami. Uwagę zwraca piękny kapitel filara i będący prawdziwą perełką romańskiej rzeźby w Polsce zwornik z czterema mnisimi głowami. Wschodnie skrzydło klasztoru, wielokrotnie przebudowywane i posiadające wiele rekonstruowanych, czasem niezbyt starannie detali architektonicznych, mieści obecnie muzeum - lapidarium.
Skrzydło zachodnie klasztoru, które przeznaczano na spiżarnie, składy oraz pomieszczenia dla braci i nowicjatu nie zachowało się. Ze skrzydła południowego mieszczącego mieszkanie opata oraz kaplicę przetrwały jedynie partie murów i fragmenty piwnic.
Cechy romańskie
Jeden z najlepiej zachowanych zabytków architektury romańskiej w Polsce.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w Podklasztorzu, obecnie dzielnicy Sulejowa, ok 2 km na północ od centrum.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Sulisławice, Kościół Narodzenia NMP
       
Ogólny opis
Jednonawowy, zbudowany z ciosów piaskowca, o nieznanym rozwiązaniu części wschodniej, datowany na I połowę XIII wieku. Wchłonięty przez rozbudowę, dokonaną ok. roku 1600.
więcej
Dziś Kościół Narodzenia NMP jest budowlą złożoną z nawy i niewyodrębnionego prezbiterium, zamkniętego ścianą prostą, położoną w pobliżu neogotyckiego sanktuarium pod tym samym wezwaniem.
Pierwotna jest część ścian nawy o długości ok. 6 m licząc od strony zachodniej, do wysokości ok. 4 m., wyżej nadbudowane one zostały konstrukcją z kamienia łamanego. Z pierwszej budowli pochodzi także znajdujący się w ścianie południowej portal (częściowo, np. prawy wspornik tympanonu, rekonstruowany po 1945 roku, a do jego elementów dorobionych w XVII wieku należą też kule zwieńczające i gzymsy), zamknięty półkolistą archiwoltą z gładką płytą tympanonu i niezwykle ciekawym płaskorzeźbionym motywem plecionkowym na górnej ościeży prostokątnego otworu wejściowego.
W ścianie zachodniej zachowało się romańskie, nieco rozglifione okienko, pozostałości takich okien widoczne są też w ścianie północnej. Ponadto na ciosach od strony południowej liczne gmerki a od zachodniej dostrzec można niewielkie rozetki, być może próbne wersje dekoracji plecionkowej portalu.
We wnętrzu zupełnie nie widać romańskich cech budowli, dodatkowo wszystkie otwory okienne od tej strony zostały przemurowane. Wewnątrz prezbiterium znajduje się jednak stipes ołtarza, pochodzący z pierwotnego kościoła.
Dobudowana z czasach nowożytnych od strony północnej zakrystia pełni obecnie (od r. 2015) funkcję dwupoziomowej izby pamięci Oddziału Partyzanckiego "Jędrusie". Poprzez umieszczoną w podłodze szybę zobaczyć można fundament i dolny poziom murów, być może wschodniego rozwiązania pierwotnej budowli.
Kościół pełni obecnie rolę kaplicy cmentarnej.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony na terenie Sanktuarium Matki Bożej Bolesnej, w pobliżu neogotyckiego nowego kościoła pod tym samym wezwaniem.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Szprotawa-Iława, Kościół św. Andrzeja
Ogólny opis
Wzniesiony w I poł. XIII wieku z cegły w układzie wendyjskim jako budowla jednonawowa z prezbiterium zakończonym półkolistą apsydą.
więcej
Zachowany w dużym stopniu, wprowadzone zmiany polegały na wydłużeniu nawy głównej od strony zachodniej, którego dokonano w gotyku, używając do tego kamienia polnego i dobudowaniu zakrystii w XIX wieku - od strony północnej i kruchty południowej.
Pierwotne są 3 okna w apsydzie i południowy portal w nawie wykonany z piaskowca, z trójskokowymi ościeżami, ozdobiony wałkami, żłobkami i siedmioma dekoracyjnymi guzami.
W świątyni znajduje się kamienna, romańska chrzcielnica ozdobiona delikatnym ornamentem. Misa naczynia ma owalny kształt, trzon zaś przekrój koła.
Iława jest najstarszą częścią dzisiejszej Szprotawy. Znajdował się tu nadgraniczny gród, który już za Mieszka I posiadał duże znaczenie strategiczne . Tutaj w roku 1000 Bolesław Chrobry powitał cesarza niemieckiego Ottona III podążającego do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Środa Śląska, Kościół Narodzenia NMP
Ogólny opis
Wzniesiony w latach 1221-1232 z cegły jako budowla jednonawowa z prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą.
więcej
Zachowany pierwotny układ przestrzenny. W apsydzie i prezbiterium pierwotne są półkoliste okna i sklepienia. Warto zwrócić też uwagę na fryz arkadowy i zachowane fragmenty romańskiego portalu.
W początku XII w. w pobliżu Środy Śląskiej powstał z fundacji księcia Henryka Brodatego szpital i przytułek dla trędowatych. Ten szpitalny kościół wzniesiono, by umożliwić mieszkańcom przytułku korzystanie z posług religijnych.
Od XIV w. był własnością benedyktynów, potem od ok. 1535 r. pod zarządem biskupstwa wrocławskiego. W XVII w. podczas odbudowy zniszczono znaczne partie romańskiej budowli. W początkach XIX w. pełnił funkcję zbrojowni miejskiej. Został też poważnie uszkodzony w czasie II wojny światowej.
Prace rekonstrukcyjne przeprowadzono na przełomie lat 50. i 60. XX w. Kościół oddano ponownie do użytku sakralnego w roku 1978.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w zachodniej części Środy Śląskiej, przy skrzyżowaniu ul. Legnickiej i Kruczej.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Świerzawa, Kościół śś. Jana i Katarzyny
       
Ogólny opis
Wzniesiony w I poł. XIII wieku z kamienia łamanego, z piaskowcowymi narożnikami i detalem architektonicznym, jako duża, bezwieżowa budowla jednonawowa z prezbiterium zamkniętym półkolistą apsyda i z zakrystią od północy przy prezbiterium.
więcej
Kościół zachował pierwotny układ przestrzenny łącznie z zakrystią i w zaskakującym dobrym stanie wystrój kamieniarski. Bryłę zniekształciło właściwie dobudowanie tylko jednego elementu, ale za to absolutnie dominującego, potężnej wieży w roku 1507. Podwyższono też koronę murów a nieco później kościół zyskał przybudówkę przy ścianie południowej.
Oryginalne sklepienia: konchowe i krzyżowo żebrowe przykrywają odpowiedni apsydę i prezbiterium. Nawa, tak jak obecnie, zawsze kryta była stropem drewnianym.
Pierwotny jest łuk tęczowy, kamienny ołtarz i sakramentarium tuż za nim po lewej stronie.
Kościół zachował wiele pierwotnych okien w nawie (po zniszczeniach przebudowano jedynie dwa w ścianie południowej) i wszystkie trzy w apsydzie z kolumienkami, bogato, obustronnie dekorowane.
Oryginalne są także wszystkie cztery portale, dwa południowe, w tym jeden zamurowany i północny z prezbiterium do zakrystii, ale najciekawszy jest zachodni, schowany w kruchcie wieżowej. Ma konstrukcję uskokową, z trzema parami kolumn i tympanonem o dekoracji ornamentalnej.
W apsydzie zachowały się fragmenty drugiej romańskiej polichromii (pierwsza z 1 połowy XIII w. została zniszczona przez budową okien apsydy) pochodzącej z 2 poł. XIII w. Odkryte w 1977 roku pod warstwami tynku posiadają tematykę związaną symboliką życia, przedstawiając rośliny oraz takie zwierzęta jak bocian, żyrafa czy ryby. Badane i konserwowane przez ekipę z ASP w Krakowie w latach 1976-2001 (!).
Podobnie unikatowe są XIV-wieczne gotyckie freski zdobiące północną ścianę nawy, które przedstawiają legendę św. Katarzyny Aleksandryjskiej. W północnej części prezbiterium znajduje się też oryginalna gotycka polichromia ze sceną Ukrzyżowania.
Uwagę zwraca także romańska płyta nagrobna z dobrze zachowanym reliefem krzyża, romańska chrzcielnica, oraz rysunki na ścianie północnej prezbiterium, po prawej stronie obecnego miejsca usytuowania chrzcielnicy.
Kościół jest znakomitym przykładem prawie niezmienionej w swej bryle świątyni późnoromańskiej. W źródłach pisanych pierwszy raz występuje w 1268 r. Jego duże rozmiary: prezbiterium 8,5 m x 8,5 m, nawa 17,5 m x 11,5 m powodowały, że mógł pomieścić w swoim wnętrzu ponad 1000 wiernych i służył okolicznym wsiom jeszcze przed lokacją miasta Świerzawa, jako kościół parafialny aż do 1391 roku. Wcześniej zyskał jeszcze w XIV w. za patronkę św. Katarzynę Aleksandryjską, po zniszczonej kaplicy w Sędziszowej, znajdującej się przy drodze do Sokołowca.
W roku 1428 zniszczony częściowo przez Husytów, otoczony został murem o symbolicznych raczej funkcjach obronnych. Po utracie znaczenia, w XV wieku pełnił funkcję kościoła filialnego, a w roku 1713 stał się kościołem cmentarnym, którym pozostał aż do końca II wojny światowej.
Po wojnie niszczał, w latach 50-tych, wywieziono część jego wyposażenia (m. in. gotycki ołtarz z 1498 r., obecnie znajduje się w kościele św. Marcina w Poznaniu). W czasie prac konserwatorskich dokonano transferu niektórych malowideł, które obecnie eksponowane są w Muzeum Regionalnym w Jaworze, oraz w Wydziale Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Jeszcze w okresie przedwojennym przewieziono do konserwacji do Berlina obraz na desce pn. Tron Łaski ucznia Mistrza z Koszatek (sprzed 1350 r.), znajdujący się obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.
Obecnie nie pełni funkcji sakralnych, a ślimaczące się badania i remonty nie pozwalają wykorzystać turystycznego potencjału jaki posiada, będąc jednym z najciekawszych i najlepiej zachowanych romańskich obiektów w Polsce.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony przy wjeździe do miasta Świerzawa od strony Złotoryi, na pograniczu Świerzawy i Sędziszowej, dlatego też w literaturze umiejscawiany niekiedy w Sędziszowej, otoczony murem.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Tarczek, Kościół św. Idziego
Ogólny opis
Zbudowany w 2 ćw. XIII wieku z ciosów piaskowca jako budowla jednonawowa z prosto zamkniętym prezbiterium i z emporą w części zachodniej, o czym świadczy zachowany od zachodu w ścianie południowej wspornik.
więcej
Przetrwał w niezmieniony stanie za wyjątkiem wzniesionej na nowo w 1591 roku wieku fasady zachodniej oraz dobudowanej kruchty i zakrystii. Nie zachowało się też pierwotne sklepienie krzyżowo żebrowe prezbiterium (pozostał z niego jeden wspornik), obecne jest XX wieczną rekonstrukcją.
Wewnątrz zachowane pierwotne mury romańskiej świątyni, łuk ściany tęczowej zdobiony guzami, nisza w południowej ścianie prezbiterium. Pierwotne są okna to w północnej ścianie nawy i prezbiterium a także w ścianie południowej nawy, pierwsze od wschodu, częściowo zamurowane. W kruchcie romańska chrzcielnica.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół usytuowany jest w zachodniej części wsi, na placu, otoczonym kamiennym murem z dziewiętnastowieczną drewnianą dzwonnicą w południowo-zachodnim narożniku.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Tropie, Kościół śś. Świerada i Benedykta
Ogólny opis
Świątynia XII wieczna, wzniesiona z ciosów piaskowca, orientowana, pierwotnie jednonawowa z prezbiterium zamkniętym prosto. Jeszcze w XIII wieku do północnej ściany prezbiterium dobudowano zakrystię.
więcej
Pierwotne są, wtórnie jednak podwyższone, mury prezbiterium z zamurowanym, wydłużonym i rozglifionym otworem okiennym, północna ściana nawy oraz relikty w ścianie zachodniej.
Wewnątrz zachował się łuk tęczowy, na którego ościeżach zachowane są mało czytelne resztki fresków z XII wieku. Malowidło w ościeżu północnym przedstawia postać Chrystusa Tronującego, resztki malowideł przetrwały też na bocznych ścianach prezbiterium. Romańska jest wnęka w północnej ścianie prezbiterium, gdzie dziś stoi relikwiarz św. Świerada i romańskie okienko w nawie północnej widoczne tylko od wewnątrz.
Kościół przebudowywano w XIV wieku i ok. 1634 r. kiedy dodano kruchtę i kaplicę. Zdewastowany w XVI w. przez arian, powtórnie konsekrowany w 1611 r.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony na skraju miejscowości Tropie, na wschodnim brzegu Dunajca, na kilkunastometrowej skarpie.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Trzebnica, Kościół śś. Bartłomieja i Jadwigi
       
Ogólny opis
Klasztor w Trzebnicy ufundował książę Henryk Brodaty w roku 1202, pod wpływem swej żony Jadwigi, jako siedzibę pierwszego w Polsce zakonu żeńskiego. Były to cysterki sprowadzone w 1203 roku z Bambergu.
więcej
Klasztorny kościół obecnie pw. śś. Bartłomieja i Jadwigi jest budowlą orientowaną, zbudowaną w I poł. XIII wieku z cegły w układzie wendyjskim, jako trójnawowa bazylika z transeptem i prezbiterium zamkniętym apsydą oraz dwiema kaplicami przy ramionach transeptu od wschodu również zakończonymi apsydami. Pod prezbiterium znajduje się sklepiona krypta, przy fasadzie zachodniej zbudowano portyk, a nad dwoma wschodnimi przęsłami nawy głównej emporę.
Kościół była jednym z pierwszych w Polsce kościołów ceglanych i dodatkowo największym w ówczesnych czasach (długość 80,4 m, szerokość 23,8 m, szerokość transeptu 31,6 m).
Zachował częściowo pierwotny układ przestrzenny. Bryła uległa znaczącym przekształceniom, natomiast system konstrukcyjny został tylko w części zakryty, głównie barokowymi nawarstwieniami.
Kościół powstawał bardzo szybko. W 1219 roku istniało już prezbiterium, krypta, kaplice i transept. Nawy ukończono w latach 30-tych XIII wieku. Równocześnie ze wschodnią częścią kościoła rozpoczęto po południowej stronie budowę klasztoru zaczynając od skrzydła zachodniego. W momencie ukończenia naw, prawdopodobnie istniały już 3 skrzydła klasztoru, rozebranego podczas barokowej rekonstrukcji w latach 1697-1726, kiedy to powstały monumentalna zabudowania klasztorne składające się z pięciu dwukondygnacyjnych skrzydeł otaczających dwa wirydarze.
Pierwsza zmiana układu przestrzennego kościoła nastąpiła już w roku 1268. Rozebrano wtedy południowa kaplicę romańską i na jej miejscu już rok później ukończona była wczesnogotycka kaplica św. Jadwigi. Jest to budowla z cegły w układzie wendyjskim, jednonawowa, trzyprzęsłowa, zakończona wielobocznym prezbiterium, pierwsza w Polsce kaplica w stylu gotyckim.
Do naszych czasów nie zachowała się zachodnia kruchta, w miejscu której w XVIII wieku zbudowano wieżę. Wtedy zlikwidowano też emporę. W okresie baroku przebito większość okien, podniesiono wysokość apsydy a kościół uzyskał wystrój typowy dla tego stylu.
Z kaplic oryginalna jest zatem tylko kaplica północna. Dobrze zachowała się przekryta krzyżowym sklepieniem krypta, w której obecnie urządzono lapidarium. A wewnątrz pozostało sporo romańskich elementów i detali architektonicznych.
Pierwotne jest środkowe okno apsydy głównej, okno apsydy północnej, okna doświetlające kryptę, zamurowane z zewnątrz okno w nawie północnej oraz w południowym ramieniu transeptu, część zamurowanych okrągłych okien w nawie południowej oraz rozety, w tym rozeta zachodnia oraz część zamurowanych oculusów w nawie południowej.
Bazy podtrzymujących sklepienie filarów międzynawowych zachowały romańską dekorację, przy czym dekoracja każdego filaru jest inna. Filarów, służki i przypory w prezbiterium zachowały swój romański charakter, w nawie głównej zostały obudowane barokowymi sztukateriami. Pierwotne sklepienia krzyżowo-żebrowe naw bocznych zwieńczone były stalaktytowymi zwornikami, które zachowały się w nawie południowej i w krypcie. Na zewnątrz kościoła zobaczyć można romańskie półkolumienki zdobiące apsydę prezbiterium i północnej kaplicy.
W kościele zachowały się 3 pierwotne portale. Dwa z nich są romańskie i pochodzą z 2 ćw. XIII wieku, a portal w kaplicy św. Jadwigi, już wczesnogotycki, powstał w 3 ćw. XIII wieku.
Bez wątpienia arcydziełem sztuki romańskiej i symbolem kościoła jest portal otwierający nawę północną od zachodu, teraz ukryty za załomem wieży. Jego tympanon przedstawia króla Dawida grającego na harfie dla Betszeby, a sam element architektoniczny ma bardzo bogatą dekorację roślinną z motywami lilii i palmety. Płaskorzeźby tympanonu były pierwotnie polichromowana, a źrenice oczu postaci wypełnione kolorową masą.
Główny portal zachodni niestety nie zachował się. Romański jest natomiast portal północnego ramienia transeptu, obecnie zamurowany. Jego tympanon przedstawia Matkę Boską adorowaną przez anioły. Wystawiony na działanie szkodliwych warunków atmosferycznych jest dzisiaj bardzo zniszczony.
Kaplicę św. Jadwigi z prezbiterium łączy portal wczesnogotycki i z romańskim jednak dwustronnym tympanonem, od strony prezbiterium częściowo odsłonięty i przedstawiający Ukrzyżowanie, od strony kaplicy koronację Matki Bożej.
W kościelnym lapidarium obejrzeć można fragmenty dekoracji rzeźbiarskich późnoromańskich i wczesnogotyckich. m.in. głowę brodatego mężczyzny, figury świętych Filipa i Tomasza, fragment gzymsu impostowego ze sceną z potworem morskim, słynny zwornik sklepienia z postaciami akrobatów oraz liczne elementy o dekoracjach roślinnych i geometrycznych. W dwupiętrowej zakrystii romańskiej urządzono muzeum, z cennymi zbiorami sztuki sakralnej poczynając od XIII w.
Z romańskiego klasztoru zachowały się 3 relikty murów refektarza i kuchni wyeksponowane na wirydarzu, piec typu hypocaustum oraz fragment sklepienia cellarium.
W zbiorach cysterek trzebnickich znajduje się ponadto prawdziwe arcydzieło romańskiego rzemiosła artystycznego. To kadzielnica, wykonana ze srebrnej blachy, bogato zdobiona. Jej symbolika nawiązuje do raju utraconego i odzyskanego oraz biblijnych rzek opisanych w Księdze Rodzaju. W pokrywie kadzielnicy znajdziemy symbole czterech Ewangelistów. Wszystko wieńczy model świątyni, mający wyobrażać niebieskie Jeruzalem, miasto Boże czyli raj odzyskany. Datowana na ok. 1230 r. i ufundowana prawdopodobnie przez św. Jadwigę znamionuje warsztat niemiecki: nadreński lub lotaryński.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Zespół dawnego opactwa cysterek położony jest na wschodnim skraju miasta Trzebnica.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Trzemeszno, Kościół Wniebowzięcia NMP
   
Ogólny opis
Pierwotny powstał w II połowie XII wieku jako niewielka trójnawowa bazylika z prezbiterium zamkniętym apsydą i dwoma kaplicami na rzucie kwadratu po bokach oraz czworoboczną, masywną wieżą z emporą od strony zachodniej. Ściany wykonano z dokładnie ciosanych głazów narzutowych, elementy konstrukcyjne z piaskowca.
więcej
Ten pierwotny kościół został rozbudowany w XIII wieku uzyskując transept i nowe obszerne prezbiterium zamknięte ścianą prostą.
Wielka rozbudowa świątyni w latach 1760-1791 wiązała się z rozbiórką średniowiecznych partii budowli na rzecz późnobarokowego założenia przestrzennego. Ta barokowa obecnie bryła kościoła jakoś nie przystaje do naszych wyobrażeń o romańskich świątyniach wczesnochrześcijańskich.
Fragmenty budowli pierwotnej ciągle jednak można jeszcze zobaczyć. Są to kilkumetrowej wysokości fragmenty murów z ciosów granitowych stanowiących część fasady zachodniej i wieży południowej, dwie kolumny w przęśle zachodnim nawy o jednolitych trzonach i głowicach kostkowych, pilaster i pozostałości gzymsu arkady emporowej oraz drobne elementy kamieniarki.
Pod dzisiejszą bazyliką, poniżej posadzki, obficie zachowały się części fundamentów z tamtego okresu. Część podziemi została otwarta dla zwiedzających. W ich wnętrzu zorganizowano wystawę archeologiczną, gdzie najciekawszym eksponatem jest romańska płyta nagrobna z XII wieku. Zobaczyć można też fragmenty pierwotnych murów, bazę jednej z kolumn, ciekawą rozglifioną niszę, fragmenty romańskiej ceramiki oraz średniowieczną biżuterię.
Z klasztorem w Trzemesznie przez długi czas wiązała się tradycja, jakoby już w pod koniec X wieku funkcjonował tu klasztor benedyktynów. W tym miejscu miały się czasowo znajdować relikwie św. Wojciecha przed przeniesieniem do Gniezna. Najnowsze badania archeologiczno – architektoniczne w tej świątyni ustaliły jednak ponad wszelką wątpliwość, że pierwsza faza budowy kościoła nie może pochodzić sprzed I połowy XII wieku.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Miasto położone w powiecie gnieźnieńskim, około 68 km na wschód od Poznania. Ważny punkt na Szlaku Piastowskim.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Tum, Kościół NMP
       
Ogólny opis
Długa na 35 metrów i szeroka na 12 trójnawowa bazylika dwuchórowa bez transeptu, z zamykającą prezbiterium apsydą z apsydiolą i dwoma okrągłymi wieżami od strony wschodniej oraz dwukondygnacyjną apsydą od strony zachodniej, flankowaną dwiema wieżami o podstawie kwadratu. Uchodzi za wierną kopię drugiej katedry wawelskiej, tzw. hermanowskiej.
więcej
Powstała w miejscu rozebranego założenia benedyktynów z poł. XI wieku, być może w związku z szerszą akcją misyjną związaną z odrodzeniem monarchii piastowskiej za czasów Kazimierza Odnowiciela. Rozpoczęcie budowy nastąpiło przypuszczalnie w roku 1149 a konsekracja kościoła odbyła się 21 maja 1161.
Ta klasyczna, wielobryłowa romańska budowla, zbudowana ze starannie obrobionych kostek granitu, piaskowca i kamienia polnego w technice opus emplectum, gdzie ściany mają miejscami 1.5 m grubości, oprócz oczywistej funkcji religijnej, pełniła też funkcje obronne. Oparła się najazdowi Tatarów, ale w roku 1293 została zniszczona przez Litwinów. Później tereny te pustoszyli także krzyżacy.
Kolejne odbudowy zacierały stopniowo romański charakter budowli. W 1487 roku podczas kolejnej odbudowy pojawiły się zachowane do dziś, gotyckie ostrołukowe arkady i filary międzynawowe z cegły oraz sklepienie krzyżowo-żebrowe w nawach bocznych.
Kolegiata została znacząco zniszczona w czasie II wojny światowej. Było to wykorzystaną na szczęście okazją do przeprowadzenia kompleksowej reromanizacji, która trwała wprawdzie kilkadziesiąt lat, ale efekt przyniosła znakomity.
Kolegiacie przywrócono w miarę możności pierwotny wygląd. W nawie głównej dominuje obecnie styl romański, w nawach bocznych - gotyk. Strop nad nawą główną wykonano z betonu i oszalowano drewnem. Rozwiązanie to stabilizuje ściany, zapobiegając zawaleniu się sędziwych murów. Skutecznie poradzono sobie też z zawilgoceniami, poprzez powrót do pierwotnego poziomu terenu zewnętrznego.
Budowla zachowała generalnie swój pierwotny układ przestrzenny. Z elementów architektonicznych pierwotne są okna prezbiterium, przeźrocza wieży południowej i pasy sklepienne w prezbiterium.
Do środka prowadzi od północnej strony pierwotny piaskowcowy, bogato zdobiony portal. Jego ościeże jest czterokolumnowe, a w tympanonie oglądamy rzeźbę Madonny z Jezusem na rękach i dwoma aniołami po bokach. Wałki archiwolty są bogato dekorowane ornamentem roślinnym i geometrycznym, w kapitelach kolumienek portalowych znajdziemy orły i kozła, a na zewnątrz portalu - orła i gryfa. Oryginalne są też dwa małe portale, od strony zachodniej, wkomponowane między wieże a apsydę.
Kościół, jak zresztą większości romańskich budowli, był ongiś polichromowany i na sklepieniu apsydy (w apsydach zachowały się oryginalne sklepienia) możemy zobaczyć resztki polichromii przedstawiające Chrystusa Tronującego otoczonego orędownikami - Marią i św. Janem. U dołu widnieją zarysy 12 apostołów. Odkryte w 1952 roku, wobec postępującej degradacji poddane ostatecznej konserwacji w latach 2002-2006.
W kościele znajduje się wiele luźnych elementów wystroju. Najsłynniejszy jest fragment rzeźby figuralnej z wapienia przedstawiającej Chrystusa Pankratora. Z kościoła pochodzą też trzy płyty nagrobne.
Rzeźba Chrystusa Pankratora wykuta w dużym prostokątnym bloku kamiennym stanowi fragment nieokreślonej dotąd jednoznacznie większej całości, prawdopodobnie środkową część pierwotnego tympanonu portalu głównego. Wykonana z wielka dbałością o szczegóły z wapienia, złożona z dwóch części, jednej stanowiącej dolną większą część korpusu postaci znalezioną w roku 1938 i drugiej z dalszą częścią korpusu z głową znalezioną w roku 1960. Płaszczyzna rzeźbiarska ma wymiary 70 cm x 34 cm. Prowieniencja francuska. Datowana na wiek XII. Umieszczona współcześnie w południowej ścianie prezbiterium przy ołtarzu.
Płyta nagrobna z wyobrażeniem postaci ludzkiej pierwotnie umieszczona zapewne równo z posadzką. Wykuta z granitu o wymiarach 187 x 48 cm. Płaskorzeźbiona dekoracja figuralna z wyobrażeniem męskiej postaci. Datowana na ostatnia tercję XII wieku. Obecnie umieszczona wtórnie w nawie południowej kościoła.
Płyta nagrobna z wyobrażeniem krzyża greckiego w okręgu, wykonana z piaskowca. Zachowana jedynie w górnej części we fragmencie o wymiarach 32 x 44 cm. Na osi pionowej płyty wyryty krzyż grecki ze śladami inskrypcji. Datowana na przełom XII/XIII wieku.
Płyta nagrobna z wyobrażeniem krzyża, wykonana z piaskowca o wymiarach 210 x 48 cm, przełamana w 2/3 długości. Dekoracja w części intencjonalnie zniszczona. Datowana na przełom XII/XIII wieku.
Romańska jest także pokrywa chrzcielnicy. Wykonana z miedzi w kształcie stożkowatego dzwonu o średnicy 50 cm, pełni obecnie pokrywę kamiennej chrzcielnicy z XVI wieku. Zdobiona techniką trybowania. Umieszczona w kaplicy północnej.
Ciekawe elementy kamieniarki znajdują się też w łęczyckim muzeum, które trzeba koniecznie odwiedzić. Tym bardziej, że znajdują się tam przedmioty wydobyte z grobów w kolegiacie a stanowiące symbole polskiego, romańskiego rzemiosła artystycznego.
I tak z grobu nr 1 pochodzi krzyż srebrny z przytwierdzoną postacią Chrystusa o ornamentyce wykonanej techniką repusowania, srebrne kielich z pateną oraz pierścień z kutego złota; z grobu 21 srebrne kielich z pateną; z grobu 132 szczątkowo zachowana krzywaśń pastorału z nodusem o całkowitej wysokości 14 cm a z grobu 146 kolejny srebrny kielich z pateną.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w odległości 3 km od Łęczycy, na północny wschód od niej. W Łęczycy z drogi krajowej nr 1 należy skręcić w drogę wojewódzką nr 703 (na Piątek, Łowicz), następnie w miejscowości Kwiatkówek - na południe. Kościół jest znakomicie widoczny po prawej stronie.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Tymowa, Kościół Matki Bożej Królowej Świata
Ogólny opis
Wzniesiony w II połowie XIII wieku z cegły w układzie wendyjskim a w dolnych partiach z kamienia, jako duża budowla jednonawowa z prosto zamkniętym prezbiterium.
więcej
Zachowany w swoim pierwotnym założeniu (budowę rozpoczęto od prezbiterium), do którego w pierwszej połowie XVI w. dobudowano wieżę od zachodu i zakrystię od północy.
Wewnątrz pierwotny łuk tęczowy i sklepienie żebrowe prezbiterium na wspornikach o formie geometrycznej. Zachowały się dwa portale południowe, jedno pierwotne okno znajdujące się przy południowo zachodnim narożniku prezbiterium oraz fryz arkadowy obiegający prezbiterium.
We wnętrzu zespół malowideł z początku XVI wieku.
Umieszczony przez Z. Świechowskiego w Katalogu Architektury Romańskiej w Polsce.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Tyniec nad Ślęzą, Kościół św. Michała Archanioła
Ogólny opis
Wzniesiony prawdopodobnie w dwóch etapach, jako budowla złożona z nawy (część wcześniejsza, 4 ćw. XII wieku, z kamienia łamanego) i dwuprzęsłowego, zamkniętego pięciobocznie prezbiterium (część późniejsza, 2 ćw. XIII wieku, z cegły w wątku wendyjskim i gotyckim).
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Wąchock, Zespół klasztorny cystersów
       
Ogólny opis
Ufundowany w 1179 roku przez biskupa krakowskiego Gedeona. Składa się z kościoła nawiązującego do tzw. planu bernardyńskiego oraz usytuowanego po południowej stronie kościoła klasztoru.
więcej
Kościół pw. św. Floriana zbudowany został na planie bazylikowy o trzech nawach, z transeptem i płytkim, prosto zamkniętym prezbiterium, flankowanym przez prostokątne kaplice umieszczone przy transepcie. To tutaj po raz pierwszy w Polsce zastosowano system sklepień krzyżowo-żebrowych.
W Wąchocku podstawowym materiałem był kamień. Bloki szarożółtego i brunatno-czerwonego piaskowca ułożono pasami, uzyskując w ten sposób interesujący efekt optyczny. Pojawia się również cegła, której użyto do konstruowania części żeber sklepiennych.
Układ klasztoru również oparty jest na schematach wykształconych już w pierwszych klasztorach benedyktyńskich, powstał wokół głównego wewnętrznego dziedzińca - wirydarza, który otacza krużganek komunikacyjny. Składa się z trzech skrzydeł: wschodnie na przedłużeniu południowego transeptu, w którym mieściło się armarium, kapitularz, karcer dla mnichów, klatka schodowa prowadząca na pierwsze piętro, gdzie się znajduje dormitorium, dalej na parterze - audytorium i sala opacka oraz fraternia. Jednokondygnacyjne skrzydło południowe mieści refektarz ogrzewalnię (calefactorium) i kuchnię. Zachodnia część przeznaczona była na magazyny i pomieszczenia konwersów.
Zespół klasztorny cystersów w Wąchocku jest bez wątpienia najlepiej zachowanym romańskim zabytkiem w Polsce, który oparł się zarówno upływowi czasu jak i niszczycielskiej dla polskiego romanizmu sile baroku.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum Wąchocka.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Wierzbna, Kościół Wniebowzięcia NMP
Ogólny opis
Wzniesiony ok. 1230 r. z dokładnie obrobionych ciosów granitu, jako budowla jednonawowa z prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą i z dwuwieżową fasadą od zachodu. Zachowany w praktycznie niezmieniony stanie z wyjątkiem części ściany północnej. Pełni obecnie funkcję kaplicy, empory organowej i zakrystii barokowego kościoła dostawionego od północy i stanowiącego kiedyś część kompleksu cysterskiego.
więcej
Nawa kościoła jest dwuprzęsłowa a prezbiterium jednoprzęsłowe. Szczyty podniesiono, a okna przebito. Nie zachowała się także pierwotna zakrystia, po której widoczne są ślady w murze. Mała apsyda między wieżami powstała w wieku XIX, skutecznie zasłaniając wejście zachodnie.
Budowla zachowała pierwotne sklepienie krzyżowo żebrowe prezbiterium z prostymi geometrycznymi wspornikami i konchowe sklepienie apsydy gdzie dodatkowo znajdują się oryginalne, rozglifione otwory okienne. Pierwotne są także biforia w wieżach oraz przeźrocze międzywieżowe.
W północnej ścianie nawy zachowało się jedno pierwotne okno, obecnie zamurowane i widoczne tylko od wewnątrz. Pierwotne są ponadto ściana tęczowa z gzymsem impostowym, dostępny z empory organowej romański korytarz międzywieżowy i kamienny, dwuramienny prostokątny portal zachodni widoczny tylko od wewnątrz i relikty portalu południowego, po którym pozostały tylko fundamenty i zarys trójkątnego szczytu.
W prezbiterium w roku 1968 odsłonięto fragmenty późnoromańskiej polichromii.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół usytuowany jest w centrum wsi na wzniesieniu. Od zachodu sąsiaduje z pałacem, do 1810 roku siedzibą przeora cystersów z Krzeszowa i ruiną dawnego klasztoru. Otoczony kamiennym murem z bramą wjazdową, wyznaczającymi teren dawnego ogrodu. Oglądany od południowego wschodu, bez barokowej dominanty, sprawia wrażenie klasycznego, jednego z najwybitniejszych zabytków architektury romańskiej w Polsce.
autor zdjęcia: fot. ZeroJeden, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia, 21165634, opracowano
opis zdjęcia:
Wiślica, Kościół NMP, Kolegiata Wiślicka
   
Ogólny opis
Obecnie gotycki, w swoich podziemiach kryje pozostałości dwóch kościołów romańskich. Z kościoła pierwszego pochodzi słynna, tzw. płyta orantów a wewnątrz obecnej budowli znajduje się późnoromańska rzeźba Madonny z Dzieciątkiem.
więcej
Pierwszy kościół romański powstał w tym miejscu w połowie XII wieku i był założeniem jednonawowym z wydzielonym prezbiterium zamkniętym apsydą, z zachodnią emporą i sklepioną krzyżowo żebrowo na czterech kolumnach kryptą pod prezbiterium. Wymurowano go z ciosów piaskowca, posiada fragmenty murów w wątku opus spicatum, w partiach naziemnych stosowano już wątek opus emplectum. Z tego kościoła zachowały się relikty apsydy i krypty z trzema bazami kolumn, skrywającej słynną płytę orantów, unikatowy w skali światowej zabytek sztuki romańskiej z lat około 1175-1177.
Płyta orantów jest to posadzka o wymiarach 4,1 × 2,5 metra, z rytymi przedstawieniami figuralnymi, odkryta w 1959 roku. Wykonano ją z jastrychu (gipsowej masy, twardniejącej po wylaniu), zdobiąc rytami, wypełnionymi następnie masą gipsową, zabarwioną na czarno. W rezultacie otrzymano czarny rysunek na jasnym tle, przypominający efekt niello.
Płyta składa się z dwóch pól z przedstawieniami figuralnymi oraz bordiury, która oddziela pola i otacza całość. W lewym pasie bordiury znajdują się wyobrażenia lwa, centaura, smoka i bazyliszka, w górnym, u stóp ołtarza - dwa lwy przy drzewie życia. Pozostałe pasy bordiury wypełnia dekoracja roślinna (plecionka, wić) i roślinno-zwierzęca (dodatkowo przedstawienie smoka).
W górnym polu, które znajdowało się bliżej ołtarza, znajduje się przedstawienie duchownego, stojącego między mężczyzną z brodą i chłopcem. W dolnym ukazany jest mężczyzna z brodą pomiędzy kobietą w czepcu i młodzieńcem. Wszystkie postacie mają głowy podniesione do góry oraz uniesione ręce w geście modlitewnym - są interpretowane jako oranci. Nad postaciami z górnego pola zachował się fragment łacińskiego napisu, tłumaczonego jako: "Ci chcą być podeptani, aby mogli być wzniesieni do gwiazd".
Z pierwszego kościoła zachowało się też wiele detali architektonicznych, z motywami roślinnymi i zwierzęcymi. To m.in. relief z dwoma gryfami podtrzymującymi krzyż, który był zapewne głównym motywem tympanonu i płytki z wyobrażeniem zwierząt stanowiące element fryzu arkadowego. Z budowli dwunastowiecznej w lapidarium zobaczyć też można płytę nagrobną z płaskorzeźbioną postacią mężczyzny w krótkiej tunice oraz relief z głową lwa ponad głową mężczyzny w spiczastej, żydowskiej czapce a także drobne elementy ozdobnych kolumnowych głowic. Niewiadomego pochodzenia jest natomiast romańskie ościeże okienne, wtórnie wmurowane w północną ścianę obecnej budowli.
Drugi kościół romański powstał w I ćw. XIII wieku. Był trójnawową bazyliką bez transeptu, z prosto zamkniętym prezbiterium i dwuwieżową fasadą. Z budowli tej zachował się fragment fundamentu prezbiterium, kilka płytek posadzkowych "in situ" oraz do dziś nie przebadane i znajdujące się poza rezerwatem archeologicznym relikty wież zachodnich, które zawaliły się w roku 1923.
Materiał rozbiórkowy z drugiego kościoła romańskiego posłużył do wzniesienia fundamentów i przyziemia obecnego kościoła gotyckiego, wykorzystano też niewielkie fragmenty dekoracji rzeźbiarskiej i zachowano istniejący zachodni masyw wieżowy. Kosciół rozpoczęto budować w 1350 roku z fundacji Kazimierza Wielkiego, kończąc prace w roku 1382.
We wnętrzu kolegiaty znajduje się, umieszczona w półkolistej apsydzie prezbiterium, stanowiąc element ołtarza głównego, późnoromańska płaskorzeźba Madonny z Dzieciątkiem nazywanej też Madonną Łokietkową.
Wykuta została wraz z płytą z monolitowego bloku wapienia, pochodzącego z kamieniołomu w pobliskim Wiślicy Wełczu. Przedstawia ułożoną frontalnie postać Matki Bożej, ubranej w suknię i płaszcz, z Dzieciątkiem na lewym ramieniu, unoszącym prawą rękę w geście błogosławieństwa.
Dzieło datowane jest lata 1260-1270, powstało w Polsce pod znaczącym jednak wpływem warsztatów turyńsko-frankońskich (Bamberg, Naumburg) i bez wątpienia posiada cechy stylowe pogranicza epok.
Pozostałością romanizmu jest jej wykonanie w technice wysokiego reliefu, frontalne ułożenie postaci i widoczna płaskości formy. Romańskie jest także ujęcie niektórych szczegółów jak gest błogosławiącego Chrystusa i plastyczny sposób oddania tego ruchu. W rzeźbie wschodnioniemieckiej i czeskiej pierwszej połowy XIII w. uniesiona dłoń Dzieciątka nie odrywa się wciąż jeszcze od bryły posągu. Z plastyką przemijającej epoki, łączy rzeźbę też równoległe, drobne fałdowanie ściśniętej paskiem sukni. Rysem wiążącym Madonnę wiślicką z plastyką monumentalną wielkich warsztatów działających na północ od Alp jest wreszcie jej uśmiech, typowy dla XIII wieku środek ożywiania ludzkiej twarzy.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół NMP znajduje w centrum Wiślicy, tuż przy rynku, górując swoją sylwetką nad zabytkową zabudową miasta.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Wleń, Relikty zespołu zamkowego
Ogólny opis
Jeden z najstarszych zamków w Polsce, od poł. XVII w. w stanie trwałej ruiny. W okresie powszechnie uznawanym za romański tj. od 2 poł. XII do poł. XIII wieku powstały dom mieszkalny, kaplica i jako pierwszy, sześciokątny donżon na południowym krańcu zabudowy.
więcej
Pierwotną sześciokątną wieżę, wkrótce najpewniej jeszcze w XIII w. zastąpił stojący do dziś 12-metrowy donżon o cylindrycznej podstawie. Pozostałości pierwotnego donżonu oglądać można u stóp warowni gdzie dobrze zachowały się fragmenty jego muru połączonego z murem obwodowym.
Budynek mieszkalny wzniesiono na planie czworokąta po północnej stronie warowni. Z pewnością miał przynajmniej jedno piętro, a grubość dolnych partii muru do prawie 2 m może świadczyć o tym, że pięter mogło być więcej. Zbudowany z ciosów piaskowca w technice opus emplectum.
Kaplica leżała bezpośrednio przy pałacu, była jednonawowa z krótkim prezbiterium zamkniętym apsydą, której relikty do dziś są widoczne. Zachowały się także resztki łuku tęczowego a w północnej ścianie nawy mały portal prowadzący do pałacu.
autor zdjęcia: fot. Edward Knapczyk, CC BY-SA 3.0 pl, Wikimedia, 21382091, opracowano
opis zdjęcia:
Włostów, Kościół św. Jana Chrzciciela
Ogólny opis
Wzniesiony w połowie XIII wieku z łamanego piaskowca, jednonawowy z prosto zamkniętym prezbiterium o ścianie szczytowej wzmocnionej przyporami.
więcej
Późniejsze są wieża (XIV w.), kaplica północna i zakrystia.
Z pierwotnej budowli pozostał nienaruszony układ wnętrza ze ścianą tęczową, końcowe fragmenty żeber sklepienia w prezbiterium ze wspornikami sklepiennymi, otwory okienne w prezbiterium od strony północnej, gdzie w jednym na ościeżu w dobrym stanie zachowała się romańska polichromia oraz w nawie od strony północnej.
Kościół był wielokrotnie przebudowywany. Został dotkliwie zniszczony w czasie II wojny światowej, odbudowano go w latach 1945-1947. Obecnie niestety otynkowany, z zewnątrz nie sprawia wrażenia budowli romańskiej.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum wsi.
autor zdjęcia: fot. Lajsikonik, CC BY-SA 3.0, Wikimedia, 6687165
opis zdjęcia:
Wrocław, Kościół św. Idziego
Ogólny opis
Wzniesiony z cegły w układzie wendyjskim ok. 1242 roku, składa się prostokątnej nawy i węższego prezbiterium zakończonego trójboczną apsydą. Jest najstarszym w pełni zachowanym zarówno jeśli chodzi o układ przestrzenny jak i bryłę budynkiem Wrocławia.
więcej
Zewnętrzna elewacja zachowała fryz z przenikających się arkadek, fryz kratowy oraz w prezbiterium rząd ukośnie ustawionych cegieł. W prezbiterium zachowało się także pierwotne sklepienie żebrowe wraz ze służkami o głowicach kielichowo-blokowych.
Pierwotne jest północne okno w apsydzie, na jego wzór dwa pozostałe zostały zrekonstruowane oraz portal południowy, być może osadzony tam wtórnie.
W szkarpie między prezbiterium a nawą umieszczono kamienny element dekoracyjny w kształcie szyszki.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony na Ostrowie Tumskim, w bezpośrednim sąsiedztwie katedry.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Wrocław, Kościół św. Jana Chrzciciela, Katedra Wrocławska
Ogólny opis
Najwcześniej zasiedlonymi terenami Wrocławia były Ostrów Tumski i Wyspa Piaskowa. Wrocławska katedra położona jest na Ostrowie Tumskim, obecnie to budowla gotycka, powstała w miejscu czterech wcześniejszych murowanych, w tym dwóch romańskich.
więcej
Pierwszą kamienną budowlą w tym miejscu był kościół przedromański, zbudowany w ostatnim trzydziestoleciu X w. Posiadał nawę, transept i krótkie prezbiterium zakończone półkolista apsydą. Odkryto południowe fragmenty jego apsydy, oraz mury o grubości 1,1 m, w tym duży kawałek prostej ściany, interpretowanej jako szczytowa ściana południowego ramienia transeptu.
Wszystkie odnalezione fragmenty tej budowli wykonano w technice opus incertum, z kamienia polnego. Oś tego kościoła odchylona była w kierunku północnym od osi wschód-zachód, według której orientowano kościoły romańskie. Na pozostałości tej budowli natknięto się w rejonie obecnego prezbiterium i szerszego przęsła nawy głównej, podczas prac archeologicznych w latach 1996-98.
Odkryte i zbadane relikty pierwszego kościoła przedromańskiego przekreśliły wszelkie dotychczasowe spekulacje na temat "drewnianej" katedry. Prace wykopaliskowe pozwoliły na wykonanie od strony północnej wygodnego, niekolidującego z dotychczasową funkcją katedry zejścia do istniejącej pod prezbiterium krypty katedry wolterowskiej (tuż po zniszczeniach wojennych zasklepionej płytą betonową i zamkniętej) i wykonanie dwubiegowych schodów. Materiał budowlany pochodzący z przebitego przy tej okazji muru wykorzystano następnie do uczytelnienia ekspozycji w krypcie. Na zewnętrzu zarysu posadzki, wzdłuż trzech ścian wnętrza zbudowano chodnik - galerię dla zwiedzających, wykonaną z płyt betonowych na nasypie ziemnym, ze ścianką oporową, a częściowo w formie mostku nad niektórymi reliktami. W krypcie eksponowane są relikty wczesnośredniowiecznych budowli z XII wieku, XI wieku, z ok. roku 1000 i z wieku X.
Budowla druga, również przedromańska, nazywana pierwszą katedrą lub pierwszą katedrą Chrobrego wykazywała podobne acz nieco mniejsze odchylenie jak budowla pierwsza. Jej bryła została rozplanowana i wzniesiona po rozbiórce poprzedniej, bez wykorzystania jej fundamentów. Długość katedry wynosiła około 33,5 m a szerokość 18,5 m. W czasie prac archeologicznych odsłonięto fragmenty jej apsydy i ścian północnej i południowej. Zbudowana była z kamieni spojonych gliną i materiału rozbiórkowego z kościoła przedromańskiego. Z budowli tej odnaleziono detale architektoniczne jak granitowa baza kolumny i fragmenty archiwolty. Uznaje się, że była trójnawową bazyliką filarową bez transeptu ze sklepioną kryptą o czterech filarach i wieżami w części wschodniej. Została zniszczona podczas wojen z Czechami i zawieruchy związanej z reakcją pogańską.
W drugiej połowie XI wieku na miejscu pozostałości tego kościoła zbudowano kolejny - tym razem już romański i dokładnie orientowany wzdłuż osi wschód-zachód, nazywany katedrą hieronimowską lub drugą katedrą Kazimierza Odnowiciela, który miał być jej fundatorem. Była trójnawową bazyliką z małym transeptem i jednonawowym prezbiterium zakończonym apsydą. Całość założenia miało zewnętrzną długość 41,0 m i szerokość 24,5 m. We wschodnich ścianach transeptu mogły być małe apsydy. We wnętrzu przesklepiono tylko apsydę i może chór. Transept i nawy najpewniej były kryte stropem drewnianym. Pod apsydą ulokowano niewielką kryptę. Ściany budowli wykonano z ciosów i kostki z szarego granitu. Zachowały się z niej znowu tylko niewielkie relikty: fragmenty apsydy oraz południowego ramienia transeptu. Wg badań kościół posiadał kryptę, która najprawdopodobniej miała mieścić relikwie św. Wincentego, sprowadzone przez biskupa Hieronima.
Osiadanie gruntu i pękanie ścian były przyczyną przebudowy budowli. Katedra nazywana walterowską była właściwie nowym obiektem i została zbudowana z ciosów kamiennych w układzie trójnawowej bazyliki z transeptem, zachodnimi wieżami, zamkniętą półkolistą apsydą, ze sklepioną kryptą pod prezbiterium. Do jej wzniesienia wykorzystano szereg kamiennych detali architektonicznych z poprzednich budowli, co widoczne jest w murach i ścianach fundamentów. Jej długość wynosiła 48,5 m, szerokość transeptu 24,5 m, a promień apsydy ok. 2,25 m. Sylwetkę budowli można zobaczyć na pieczęci biskupa Żyrosława. Wzniesiona została ok. 1158 r. Zachowały się z niej partie ścian przede wszystkim apsydy, fragmenty kolumn wtórnie użyte w budowli gotyckiej, posąg Jana Chrzciciela, patrona katedry (rzeźba znajdująca się obecnie przy nawie północnej to kopia, oryginał można zobaczyć w pobliskim muzeum diecezjalnym) i kilka trzonów kolumnowych zdobionych głęboko ciętym ornamentem rombowym, użytych przy budowie obecnego portalu wejściowego pochodzącego z 1465 r.
Relikty wszystkich tych czterech budowli kryje obecna gotycka katedra pw. św. Jana Chrzciciela, wznoszona w dwóch fazach: w latach 1244-1272 powstało prezbiterium z obejściem, a w 1326-1341 korpus nawowy. W XV wieku dobudowano zachodnie wieże. Kaplice dostawione po obu stronach prezbiterium pochodzą z okresu baroku.
Odkryte w trakcie badań archeologicznych detale architektoniczne jak pochodzące z drugiej katedry dwustopniowa głowica oraz fragment fryzu w postaci płyty z dekoracją czworoliścia eksponowane są w rezerwacie archeologicznym, podobnie jak nieokreślonej datacji fragment płaskorzeźby z motywem zwierzęcia.
Kilka romańskich trzonów kolumnowych z katedry walterowskiej użyto wtórnie przy budowie obecnego portyku zachodniego w 1465. Są to: trzon kolumny (średnica 23 cm, wysokość 203 cm) ozdobiony ornamentem rombowym z motywem krzyża palmetowego, dwa trzony kolumn (średnica 31 cm, wysokość 200 cm) zdobione reliefowym ornamentem rombowym z motywem rozety, trzon kolumny (średnica 25 cm, wysokość 360 cm) ozdobiony reliefowym ornamentem rombowym z motywem lilii i dolny fragment trzonu kolumny ozdobiony reliefowym ornamentem rombowym z motywem lilii (średnica 25 cm, wysokość 125 cm).
Kamienny lew strzegący wrót do katedry jest starszy niż romańskie pozostałości katedry. Znamionuje warsztat wykonujący kamienne rzeźby dla budowli w okolicach Ślęży.
Wczesnogotyckie prezbiterium obecnej katedry murowane jest z cegły w układzie wendyjskim z częściowym użyciem do fundamentów i części konstrukcyjnych i dekoracyjnych granitu oraz piaskowca także z rozbiórki starszego prezbiterium. Ma postać trójnawowej bazyliki z prostokątnym obejściem. Nawa główna jest trójprzęsłowa ze sklepieniem żebrowym sześciodzielnym, wspartym na nadwieszonych służkach i zewnętrznych łukach oporowych, nawy boczne i wschodnia część obejścia ze sklepieniami krzyżowo-żebrowymi na służkach filarów międzynawowych i przyściennych. Zróżnicowane głowice filarów i wsporniki dekorowane są płaskorzeźbionymi motywami roślinnymi i figuralnymi. Ten detal architektoniczny wykazuje formy romanizujące. W końcu XIII wieku wzniesiono dwie wschodnie wieże nad narożnymi przęsłami obejścia prezbiterium, posiadają one również fragmenty murów w układzie wendyjskim.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położona jest na Ostrowie Tumskim.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Wrocław, Kościół św. Marii Magdaleny
   
Ogólny opis
Obecną gotycką budowlę poprzedziły dwie wcześniejsze, w tym jedna w stylu romańskim. Kościół ten jednak znajduje się w tym zestawieniu nie dzięki tej proweniencji, ale poprzez wtórnie umieszczony w XVI wieku w jego fasadzie południowej Portal Ołbiński, najwybitniejszy zachowany element architektoniczny polskiej sztuki romańskiej.
więcej
Pierwsza murowana budowla na miejscu obecnej świątyni powstała pod koniec XI wieku, druga ukończona została przed rokiem 1232, zniszczona w czasie najazdu mongolskiego, odbudowana została pw. śś. Andrzeja Apostoła i Marii Magdaleny w latach 1242-1248.
Prace badawcze rozpoczęte w roku 1962 odsłoniły pod posadzką obecnego założenia budowlanego relikty murów najpierw tego drugiego kościoła. Był on budowlą trójnawową o nieznanym zakończeniu partii wschodniej. Później natrafiono też na relikty budowli starszej, z której pozostała jedynie szeroka ława fundamentowa, wypełniona dużymi otoczakami i cegłą, sugerująca istnienie budowli murowanej.
Najstarszą częścią obecnego, gotyckiego kościoła, którego budowę rozpoczęto od strony zachodniej ok. roku 1300 a ukończono dopiero pod koniec XV wieku, jest wielokrotnie restaurowana wieża północna. Warto we wnętrzu w tej części kościoła zwrócić uwagę na służki zakończone głowicami kielichowymi.
Zespół klasztorny benedyktynów pw. św. Wincentego na Ołbinie położony był naprzeciw Ostrowa Tumskiego, na prawym brzegu Odry i został ufundowany w pierwszej połowie XII wieku. Pod koniec XII wieku na Ołbinie benedyktynów (z powodu ich złego prowadzenia się) zastąpili norbertanie, którzy rozbudowali kościół oraz klasztor do imponujących rozmiarów. Podczas wojen husyckich opactwo zostało jednak zrujnowane, a następnie w 1529 roku podjęto decyzję o jego rozebraniu.
Różnie potoczyły się losy pozostałości po klasztorze. Część dekoracji wbudowano w fasadę szpitala Wszystkich Świętych i bramy Mikołajskiej, portal ok. roku 1546 przeniesiono do kościoła św. Marii Magdaleny, a część materiału rozbiórkowego użyto do wybrukowania Nowego Targu we Wrocławiu.
Portal Ołbiński, uskokowy, sześciokolumnowy zachwyca bogactwem swoich dekoracji rzeźbiarskich, zwierzęcych, roślinnych i figuratywnych stanowiąc prawdziwe arcydzieło sztuki romańskiej. Na kapitelu zachodnim przedstawiony został grzech Adama i Ewy oraz ich wygnanie z Raju. Na węgarach portalu wyobrażono pary kobiet i mężczyzn, oznaczających ludzi, którym zagrażają siły zła ukazane jako potworne paszcze lwów i smoków oraz dziwaczne stwory morskie. Obok nich znalazły się przedstawienia Proroków, których losy i spełnione proroctwa są dowodem Bożej Opatrzności i Zbawienia.
Na archiwolcie portalu odczytamy dzieje Chrystusa i Marii od momentu Wcielenia, poprzez Pokłon Trzech Króli, Obrzezanie, Ofiarowanie Dzieciątka w świątyni Pańskiej, Chrzest Chrystusa w Jordanie po objawienie się Trójcy Świętej. Cykl ten dopełnia umieszczona na wschodnim kapitelu scena Ukazania się Chrystusa uczniom w drodze do Emaus.
Ten dwustronny portal datowany na III ćw. XII wieku zawierał pierwotnie tympanon z płaskorzeźbioną sceną Zdjęcia z Krzyża na awersie i Zaśnięcia Marii na rewersie, który obecnie przechowywany jest w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół pw. św. Marii Magdaleny położony między ulicami Szewską i Łaciarską kiedyś jedna z dwóch far miejskich, obecnie jest katedrą diecezji wrocławskiej Kościoła Polskokatolickiego.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Wysocice, Kościół św. Mikołaja
       
Ogólny opis
Zbudowany w I połowie XIII w. z ciosów wapiennych z detalem architektoniczno rzeźbiarskim wykonanym w piaskowcu. Kościół senioralny rodu Odrowążów. Do naszych czasów zachował się w niemal niezmienionej, romańskiej formie.
więcej
Jednonawowy, z prezbiterium zamkniętym apsydą i wieżą czworokątną od zachodu, mieszczącą emporę.
Pierwotny układ przestrzenny kościoła zaburza jedynie dobudowana od północy zakrystia, mała kruchta od południa i barokowa sygnaturka. Bryła także pozostała bez zmian. Przemurowano jedynie okna, za wyjątkiem północnego w prezbiterium i zamurowanego w apsydzie.
Kościół posiada pierwotne sklepienie prezbiterium i częściowo w dolnej kondygnacji wieży. Empora z wybrzuszonym półkolistym wykuszem dostępna jest pierwotnymi schodami w grubości muru ściany północnej.
Oryginalny tympanon portalu kościoła w Wysocicach jest jednym z najwspanialszych dzieł rzeźby romańskiej w Polsce. To wielofigurowa płaskorzeźba, pierwotnie polichromowana, ze zmartwychwstałym, przedstawionym bez brody Chrystusem w centrum.
Na wschodnim szczycie prezbiterium znajduje się kolejna romańska perełka. To prawie pełnoplastyczna, wpisana w romboidalną niszę rzeźba Madonny Tronującej z Dzieciątkiem. Wykonano ją w pojedynczej bryle piaskowca. Dodatkowo z detalu rzeźbiarskiego zachowana jest dekoracja gzymsów impostowych łuku tęczowego.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół św. Mikołaja od stuleci góruje nad Wysocicami. Usytuowany jest na niewielkim wzniesieniu, stromo opadającym w dół, otoczony murem oraz kilkoma starymi lipami. W przeszłości stanowił doskonały punkt obronny.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Złotoryja, Kościół Narodzenia NMP
Ogólny opis
Wzniesiony z cegły w układzie wendyjskim i ciosów piaskowca, w swojej części wschodniej obejmującej prezbiterium i transept w latach 1212-1241 i ta część, z wyjątkiem półkolistych apsyd zamykających od wschodu prezbiterium i ramiona transeptu, zachowała się w stanie praktycznie niezmienionym, w obrębie dzisiejszej budowli.
więcej
Korpus kościoła w postaci trójnawowej hali z wieżą północno zachodnią zbudowano w wieku XIV w stylu gotyckim. Postawienie wieży wschodniej (1484) spowodowało wyburzenie wschodniej apsydy prezbiterium.
W ramionach transeptu zachowały się bogato zdobione portale. W południowej elewacji romański, uskokowy, z półkolistymi archiwoltami wspartych na kolumienkach o kielichowo-kostkowych kapitelach i kilkustopniowych bazach. W elewacji północnej romańsko-gotycki, ostrołukowy, uskokowy z kolumienkami o kielichowych głowicach. Nad tym portalem znajduje się romańska rozeta.
W ścianach prezbiterium zachowane pierwotne ostrołukowe już okna, w północnej zamurowane, widoczne tylko od wewnątrz.
Pierwotne sklepienia prezbiterium i transeptu nie zachowane. W prezbiterium zachowane służki i wsporniki tego romańskiego, 6-dzielnego sklepienia oraz gzyms arkady tęczowej.
W zewnętrznej południowej ścianie prezbiterium na styku z nieistniejącą apsydą zachowana głowica służki przyściennej, jedyny czytelny relikt istniejącej tu kiedyś apsydy.
Wewnątrz pierwotne filary skrzyżowania nawy z transeptem oraz ostrołukowe arkady prowadzące z transeptu do naw bocznych świadczące o pierwotnym bazylikowym planie świątyni.
Obie wieże stanowiły przedłużenie naw i były otwarte na nawy od wewnątrz. Doskonale zachował się system filarów międzynawowych i przyściennych. Z tego względu godna uwagi jest dolna kondygnacja szczególnie wieży wschodniej.
W źródłach kościół po raz pierwszy wymieniony jest w dokumencie papieskim z 1217 roku. W latach 1914-18 przeprowadzono jego generalną renowację, odsłaniając m.in. romańskie fundamenty.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w południowo wschodnim kwartale złotoryjskiego Rynku.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Żarnów, Kościół św. Mikołaja
Ogólny opis
Wzniesiony w połowie XII wieku z ciosów piaskowca, jako budowla jednonawowa bez prezbiterium, z nawą zakończoną apsydą od wschodu i emporą od zachodu oraz z wyodrębnioną wieżą zachodnią mieszczącą schody na emporę.
więcej
Liczne przebudowy w sposób wyjątkowy nie oszczędziły tej budowli. Już na początku XVI wieku wybudowano nowe, duże prezbiterium burząc część wschodnią kościoła. Przebudowa rozpoczęta w roku 1903 natomiast spowodowała wybudowanie nowego prezbiterium od północnej strony kościoła i nowej nawy od strony południowej. Tak romański kościół św. Mikołaja stał się jednym ze skrzydeł transeptu dużej neogotyckiej budowli.
Z romańskiego kościoła pozostał jedynie fragment zachodni z wieżą i emporą oraz niewielkie fragmenty ściany południowej i północnej przy wieży i przy XVI wiecznym prezbiterium.
Oryginalna jest empora rozpięta na dwóch arkadach podpartych centralną kolumną, przy ścianach zachowały się półkolumienki wspierające arkady z reliktami rzeźbiarskiego wystroju (relief przedstawiający zająca na półfilarze północnym empory). W ścianie północnej zachowało się pierwotne romańskie okno. Pozostał też wspierający dawny łuk tęczowy kapitel zdobiony motywem liści.
Na piętro empory prowadzi kręta klatka schodowa w podstawie wieży.
Kościół uznawany jest za bliźniaczy w stosunku do kościoła św. Idziego w Inowłodzu. W tamtym czasie Żarnów był ośrodkiem administracji państwa piastowskiego pełniąc funkcję kasztelani.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony przy trasie Kielce - Piotrków Trybunalski.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:

wszystkich: 100 na stronach: 2   <<  1  2   >>


              Polska romańska - administrator