ROMAŃSKA POLSKA

OBIEKTY

Banie, Kościół Matki Bożej Wspomożenia Wiernych
więcej
Budowla orientowana, trójnawowa z prosto zamkniętym, wydłużonym prezbiterium i wieżą zachodnią.
Układ przestrzenny kościoła zniekształcony poprzez usunięcie po pożarze w 1853 roku pierwotnego masywu wieżowego szerszego od nawy i zastąpienie go znacznie węższą dzwonnicą. Po pożarze w 1478 roku, okna w nawach poszerzono i wydłużono nadając im formę gotycką. Szczyty, tak w części nawowej jak i prezbiterialnej wykonane są wtórnie z cegły. Kościół posiadał pierwotnie cztery portale i dwa przejścia z masywu wieżowego do części nawowej.
Korpus nawowy ma kształt kwadratu a nawy boczne od głównej oddzielone są ostrołukowymi arkadami, wspartymi na czterech granitowych filarach.
Z elementów architektonicznych pierwotne są po trzy romańskie okna w prezbiterium, wtórnie znacznie przedłużone ku dołowi. a także od strony północnej romański portal prowadzący z prezbiterium do nieistniejącej, nieromańskiej zakrystii i jedno ościeże w ścianie nawy południowej. Z pierwszego okresu budowy pochodzą też arkady międzynawowe i łuk tęczy. Na cokole jednego z filarów zachował się późnoromański motyw liścia.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
W centrum miejscowości Banie.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Będargowo, Kościół Matki Boskiej Wspomożycielki Wiernych
Ogólny opis
Budowla orientowana, jednonawowa, prosto zamknięta od wschodu, pierwotnie z prostokątną wieżą zachodnią. Od północy widoczne szwy muru istniejącej kiedyś zakrystii. Murowana z kwadr granitowych o niejednolitych wymiarach, ułożonych jednak w regularne warstwy, dzięki dużej ilości zaprawy wapiennej.
więcej
Świątynia datowana jest na wiek XIII, powstała prawdopodobnie około 1220 roku. W dokumencie z 1 lutego 1220 roku bowiem księżna Anastazja potwierdza nadanie wsi Będargowo kościołowi św. Jakuba w Szczecinie, wspominając, że w związku z budową, biskup Zygwin poświęcił miejsce ołtarza oraz podwórze kościelne.
Kościół był wielokrotnie przebudowywany, m.in. w latach 1690, 1701, 1786 i 1863. Podczas tej ostatniej przebudowy zburzona została wieża, z której pozostały jedynie fragmenty jej ścian bocznych w formie przypór. Wtedy też wybito otwory okienne w ścianach bocznych i zgrupowano je w triady, likwidując dotychczasowe, niepierwotne z pewnością okna.
W elewacji budowli czytelne są jednak relikty niektórych pierwotnych otworów okiennych o łuku okrągłym. Pozostały też dwa zamurowane portale: północny, ceglany o łuku okrągłym oraz południowy, 3-uskokowy, ceglany o łuku lekko ostrym. W fasadzie zachodniej wejście do świątyni prowadzi przez okazały portal o łuku ostrym, ceglany, pięciokrotnie schodkowany.
Szczyt wschodni blendowany i oskarpowany, również został przebudowany.
Kościół należy do charakterystycznej dla zachodnich obszarów województwa zachodniopomorskiego i lubuskiego dużej grupy XIII wiecznych kościołów granitowych, które zaliczyć można do lokalnego stylu przejściowego od romanizmu do gotyku.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum wsi Będargowo, 7 km na północ od Kołbaskowa.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Biały Kościół, Kościół NMP
   
Ogólny opis
Wzniesiony ok. połowy XIII wieku z łamanego granitu i obrobionych ciosów kamiennych był pierwotnie budowlą jednonawową z wydzielonym, prosto zamkniętym prezbiterium i prostokątną wieżą nad zachodnią częścią nawy mieszczącą emporę. Pierwszy raz wzmiankowany w 1264 r.
więcej
Klasycystyczna przebudowa w 1827 roku spowodowała powstanie nowego szerszego i dłuższego prezbiterium, rozebranie portalu zachodniego i zbudowanie kruchty zachodniej.
Kościół został znacząco zniszczony podczas II wojny światowej, po której pozostawał w ruinie. W latach 1984-1994 wg proj. Jerzego Rozpędowskiego dokonano jego odbudowy, nawiązując do pierwotnej romańskiej bryły budynku.
Z pierwotnej budowli pozostały mury nawy w pełnej wysokości, przyziemie wieży z małymi romańskimi okienkami składające się z trzech pomieszczeń w tym środkowego przesklepionego oryginalną kolebką oraz dwa częściowo zrekonstruowane okna w nawie.
Z romańskiego detalu architektonicznego i wyposażenia przetrwały liczne elementy wmurowane wtórnie w ściany kościoła, użyte do budowy ołtarza głównego lub umieszczone w kruchcie i kościelnym lapidarium. Są to m.in. fragment relifu z walczącymi niedźwiadkami, fragment tympanonu, gzyms empory pełniący obecnie funkcję mensy ołtarzowej, kolumienki przeźrocza wieżowego użyte w okienku kruchty czy tamże znajdująca się kamienna chrzcielnica. We wnętrzu kościoła odkryto fundamenty pierwotnej ściany tęczowej oraz ślady XIII wiecznej polichromii.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum wsi na wzgórzu, doskonale widoczny z drogi Strzelin - Ziębice.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Cieszyn, Kościół śś. Mikołaja i Wacława, Rotunda Cieszyńska
       
Ogólny opis
Budowla centralna z apsydą od wschodu, zachodnim wejściem i zachodnią emporą. Zbudowana w XII wieku, ok. 1180 roku, z płaskich starannie dobranych ciosów wapiennych tworzących lico wewnętrzne i zewnętrzne w układzie opus emplectum. Pełniła funkcję kaplicy zamkowej i kościoła grodowego.
więcej
Zachowana w pełnej wysokości murów, z łukiem tęczowym i z konchowymi sklepieniami z płaskich płytek kamiennych nad kopułą i apsydą. Pierwotne są fragmenty empory zachodniej (bazy i słupy kolumn), zrekonstruowanej w 1955 roku.
Na emporę prowadzi klatka schodowa, którą poprowadzono częściowo w grubości muru, U szczytu schodów prowadzących na emporę znajduje się zamurowany portal romański.
W XIV wieku romańska rotunda została dopasowana do gotyckiego zamku. Poziom posadzki podniesiono o dwa metry, przekształcono okna, które zachowały jednak obustronne rozglifienia ościeży. Z elementów architektonicznych pierwotny pozostał też półkolisty portal z gładką płytą tympanonu a z wyposażenia stipes ołtarza.
Klasycystyczna przebudowa rotundy w 1839 roku wiązała się z wybiciem dużych, półkolistych okien i otynkowaniem elewacji. W latach 1947-1955 przeprowadzono reromanizację, w trakcie której rotundzie przywrócono pierwotny charakter.
Bez wątpienia jest jednym z symboli polskiego romanizmu.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położona na Wzgórzu Zamkowym w Cieszynie.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Czerwińsk nad Wisłą, Kościół Zwiastowania NMP
       
Ogólny opis
Opactwo kanoników regularnych w Czerwińsku, ufundowane zostało przed rokiem 1155, co dowodzi wystawiona dla klasztoru bulla papieża Hadriana IV. Fundatorem Czerwińska był biskup płocki Aleksander z Malonne. Z ostatnich badań archeologicznych wynika, że zasadnicze zręby kościoła wzniesione zostały już na początku II poł. XII wieku.
więcej
Kościół klasztorny w Czerwińsku został zbudowany jako orientowana, pięcioprzęsłowa bazylika trójnawowa o zmiennym systemie podpór (w rytmie filar-kolumna) z apsydami zamykającymi nawę główną i boczne i z dwuwieżową fasadą zachodnią. Wzniesiono go w technice opus emplectum na planie podłużnym z wpisanym krzyżem łacińskim, którego ramiona poprzeczne tworzyły w bryle niski pseudotransept. W dwuwieżowej fasadzie szerszej od naw, znajdowała się kruchta międzywieżowa z emporą. Wejście do wież mieściły pogrubione ściany wschodnie masywu wieżowego. Pierwotnie nawy i prezbiterium kryte były stropem.
Sposób konstrukcji wschodniej części kościoła w Czerwińsku, nazywany redukcją systemu kluniackiego, rozpowszechnił się w Europie w XII w., ale na ziemiach polskich został zastosowany już wcześniej, np. przy budowie opactwa benedyktynów w Tyńcu. Rozwiązanie partii zachodniej natomiast nawiązuje do kościoła św. Aureliusza w Hirschau.
W Czerwińsku podpory międzynawowe w postaci czworościennych filarów i kolumn o cylindrycznym trzonie, zostały wykonane z dokładnie obrobionych granitowych kamieni, co jest ewenementem na tle pozostałych budowli wznoszonych w owym czasie na terenie Polski, gdzie tego typu elementy robiono z monolitycznych głazów piaskowcowych.
Przy budowie świątyń czerwińskiej i płockiej po raz pierwszy w Polsce zastosowano cegłę romańską, użytą między innymi do wypełnienia w niektórych fragmentach wewnętrznego lica murów wewnętrznych i wykonania elementów konstrukcyjnych jak np. łuki.
Kościół Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w Czerwińsku w dużej części zachował pierwotny układ przestrzenny. Bryła uległa niewielkim przekształceniom w okresie gotyku i baroku a system konstrukcyjny zakryły barokowe nawarstwienia.
Czerwińska światynia była wielokrotnie przebudowywana. Pierwszy raz jeszcze w okresie romańskim. W I ćw. XIII wieku wyburzono apsydę nawy południowej, przedłużono ściany nawy, tworząc kaplicę południową i sklepioną zakrystię.
Następna przebudowa była wynikiem pożaru, który w 1328 r. zniszczył świątynię, jednak główne natężenie prac budowlanych przypadło na przełom XIV i XV w. Kościół klasztorny, a zwłaszcza jego wschodnia część uzyskały wtedy nowy, gotycki charakter. Podczas przebudowy podwyższono ściany apsydy głównej, nadmurowując je warstwą cegieł, powiększając jednocześnie e niej okna, zaś wschodni szczyt kościoła zwieńczono dwiema parami gotyckich sterczyn.
We wnętrzu świątyni została zamurowana północna arkada pseudotranseptu, przez co zostało zamknięte nadbudowane pomieszczenie na jej piętrze, do którego dostęp prowadził przez schody w grubości muru nad pierwotną arkadą w ścianie którego wykuto prześwity ostrołukowe, typowe dla gotyku. W tym czasie także kosztem nawy głównej wydłużono ku zachodowi prezbiterium, nakrywając je sklepieniem żebrowym o układzie półgwiaździstym.
W 1. połowie XVII w. dokonano barokizacji wnętrza kościoła. Romańskie kolumny i filary międzynawowe obmurowano cegłą i otynkowano. Zbudowano nowy chór muzyczny w miejsce empory zachodniej i dobudowano nową kruchtę niszcząc romański portal.
Z romańskich elementów architektonicznych czerwińskiego kościoła wyróżnia się portal z fasady zachodniej, pierwotnie trójuskokowy, z trzema łukami archiwolty, z bogatą dekoracją rzeźbiarską ukazującą świat romańskiej symboliki. Na prawym jego kapitelu umieszczono ludzką głowę z oślimi uszami na kapitelu lewym dominuje motyw walki dobra ze złem.
Obecny kształt portalu jest wynikiem nieudanej rekonstrukcji 1908 roku, zestawiając go w taki sposób, w jakim nigdy nie istniał. W lapidarium mieszczącym się w przyziemiach wieży znajdują się pozostałe zachowane elementy portalu, m.in. znaczne fragmenty tympanonu w tym dolna jego część w postaci arkadowych wnęk mieszczących pełnoplastyczne figurki 13 apostołów, z których zachowały się dwie (a nad nimi znajdował się Chrystus w medalionie trzymanym przez anioły), figuralnie zdobione węgary i fragmenty spiralnych kolumn.
Wieże kościoła posiadają oryginalne okna szczelinowe a w górnych partiach biforia. Pozostałości romanizmu zobaczyć można również w zamykającej nawę północną kaplicy, gdzie uwagę zwracają romańskie okienka, łuk arkady oraz absyda.
W okresie romańskim cały kościół był pokryty polichromią. Odkrycia zespołu romańskich fresków na wschodniej ścianie kaplicy południowej kościoła w Czerwińsku, dokonał w latach pięćdziesiątych XX w. Krzysztof Dąbrowski. Mimo daleko posuniętego stanu zniszczenia czerwińskiej polichromii można odczytać jej motyw ikonograficzny. Głównym tematem fresku z południowej ściany bocznej kaplicy południowej jest rozbudowana wersja Sądu Ostatecznego, którego centralną postać stanowiła, niezachowana już, figura Chrystusa jako sędziego. Towarzyszyła mu, umieszczona z prawej strony, Maria, a środkową kompozycję otaczały koliste medaliony i postacie aniołów w locie. Do dziś zachowało się wyobrażenie anioła unoszącego w ręku narzędzia Męki Pańskiej, tj. młot i trzy gwoździe a z pozostałych kolistych medalionów czytelna jest scena umywania rąk. Ze stojącej po prawej stronie postaci Marii zachował się fragment nimbu i błękitnego płaszcza, zaś w tle krąg gwiazd. Polichromia ta datowana jest na wiek XIII.
Monumentalny charakter mają freski ze ściany tęczowej kościoła, przeniesione obecnie na wschodnią ścianę kaplicy południowej (w miejsce istniejących tam fresków gotyckich z XV wieku, które z kolei przeniesiono na ścianę północną tej kaplicy). Składają się z szeregu scen i pojedynczych postaci umiejscowionych w pięciu ułożonych poziomo strefach. Przedstawienia zajmujące górne rzędy zostały ujęte w koliste medaliony, a pozostałe sceny zamknięte są arkadowymi i prostokątnymi obramowaniami. Dolny rząd medalionów ilustruje Księgę Rodzaju, czytelne są sceny: Stworzenie roślin, Grzech pierworodny, Wygnanie z raju oraz fragment uszkodzonego wizerunku Boga Ojca. Między medaliony zostały wkomponowane sceny i postacie z księgi Genesis, z których dziś czytelna jest jedynie scena zabójstwa Abla.
Druga strefa polichromii ściany tęczowej ilustruje wydarzenia ze Starego Testamentu, wśród których można wyraźnie odczytać historię Noego i arki, a niżej zobrazowane zostały trzy sceny tworzące cykl Ofiary Abrahama. Kolejny pas malowideł to sześć obrazów ukazujących przykłady męczeństwa, spośród nich można odczytać: męczeństwo św. Szczepana i Porażenie Szawła, męczeństwa św. Wawrzyńca i św. Katarzynę.
Kompozycja całości cyklu, a także ukształtowanie poszczególnych scen wykazuje duże podobieństwo do miniatur pochodzących z karty zaginionej księgi Genesis, która przechowywana była w bibliotece czerwińskiego klasztoru. Ich autorem był zapewne zakonnik pracujący w klasztornym skryptorium. Freski te pochodzą z 2 połowy XII wieku.
Z romańskich elementów wyposażenia świątyni zachowały się drewniane drzwi z metalowymi okuciami z wejścia do południowej nawy bocznej kościoła (obecnie w zamurowanym portalu nawy północnej), prawdopodobnie stanowią najstarszy zabytek tego typu w Polsce. Ich okucia składają się z trzech zespołów ornamentalnych, gdzie w dwóch górnych centralnym motywem jest kolisty pierścień zamykający formę krzyża podwójnego, tzn. ośmioramiennego. Ramiona krzyża wewnątrz zakończone są trójlistnie, a każde z ramion poziomych rozwidla się na pięć wachlarzowatych części, ramiona pionowe zaś i przekątne w górnym zespole okuć dzielą trójlistnie. Na drzwiach tych wraz z okuciami, znajdowała się odlana w brązie antaba, która zaginęła w czasie wojny. Wyobrażała wpisaną w medalion pełnoplastyczną głowę lwa. Zabrał ją w 1940 roku oficer Wermachtu, a równocześnie historyk sztuki, Dagobert Frey. Romańska jest także kamienna chrzcielnicy w kruchcie zachodniej.
Wraz z kościołem w Czerwińsku powstały i zabudowania klasztorne. Wiadomo, że ze względu na częste pobyty królów Polski oraz innych dostojników jedno ze skrzydeł klasztornych miało przeznaczenie rezydencjonalne. W 1361 roku przebywał tu Kazimierz Wielki, a podczas wielkiej wojny z zakonem krzyżackim - Władysław Jagiełło. Obecne zabudowania klasztorne, przylegające do świątyni od południa, powstały w XV-XVI w., przebudowane zostały w XVII w. Z XV w. pochodzą plebania i dzwonnica (tzw. Brama Opata Kuli), wtedy też sklepiono gwieździście kaplicę, być może dawny refektarz, w skrzydle południowym, dodając tam portal gotycki.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Klasztor kanoników regularnych lokowano przy istniejącej już wcześniej osadzie na platformie ograniczonej wąwozem od zachodu, a zachowanym do dziś w postaci drogi, ponad uskokiem skarpy od południa, częściowo zniwelowanym.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Dziekanowice, Kościoł śś. Marii Magdaleny i Mikołaja
Ogólny opis
Wzniesiony na początku XIII wieku z ciosów piaskowca, jako niewielka jednonawowa budowla z prosto zamkniętym prezbiterium.
więcej
Z wyjątkiem ściany zachodniej zachowany w praktycznie niezmienionej formie, stanowiąc prezbiterium obecnej barokowej budowli.
Z zewnątrz na ciosach zachowały się liczne znaki kamieniarskie a we wschodniej ścianie pierwotne romańskie okienko, półkoliste, obramowane trójlistnie.
Wewnątrz zachowany pierwotny łuk tęczowy z gzymsem impostowym, a także wspornik pierwotnego sklepienia prezbiterium, obecne jest XX wieczną rekonstrukcją. Nawa kościoła kryta była stropem drewnianym. Na murach prezbiterium i ściany tęczowej pozostałości romańskiej polichromii.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum wsi.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Gardno, Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa
   
Ogólny opis
Jeden z najwcześniejszych kościołów kamiennych na Pomorzu Zachodnim. Zbudowany w I połowie XIII wieku, z pewnością przed rokiem 1242.
więcej
Jednonawowy, z wyodrębnionym prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą, pierwotnie kryty stropem drewnianym. Wzniesiony w technice opus emplectum z kwadr granitowych o różnym stopniu obróbki. Ciosy zewnętrzne są obrobione w miarę dokładnie, tworząc regularne warstwy, lico ścian wewnętrznych wykonano natomiast z głazów nieobrobionych.
Budowla zachowała swój pierwotny układ przestrzenny i bryłę, jedyną znaczącą przebudowę przechodząc w roku 1893 kiedy to wymurowano w cegle wschodni szczyt nawy i nieco nadbudowano szczyt zachodni. Wtedy też poszerzono arkadę łuku tęczowego i w nawie oraz w prezbiterium przemurowano wszystkie otwory okienne w stylu neoromańskim, w obramieniu ceramicznym.
Z elementów architektonicznych budowli, pierwotne są dwa romańskie jednouskokowe portale południowe (jeden prowadzący do nawy, drugi do prezbiterium), ostrołukowy trójuskokowy portal zachodni (główne wejście do świątyni), trzy okna apsydy oraz jej konchowe sklepienie. W ścianach południowej i północnej, widoczne są ślady po przemurowaniach otworów okiennych.
Wewnątrz kościół jest obecnie otynkowany, przykryty zrekonstruowanym stropem drewnianym. Pierwotne wyposażenie do naszych czasów się nie zachowało.
Kościół został zdewastowany w roku 1945 i popadł w ruinę. Odbudowany w roku 1978, znów pełni funkcje sakralne.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Usytuowany na niewielkim wywyższeniu w centrum wsi, przy rozgałęzieniu dróg.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Gdańsk-Oliwa, Kościół zespołu klasztornego cystersów, Katedra Oliwska
Ogólny opis
Kościół klasztorny pw. Trójcy Świętej, NMP i św. Bernarda jest trójnawową bazyliką z transeptem. Ufundowany w 1186 r., wielokrotnie przebudowywany. Łączy w sobie style od romańskiego przez gotyk po barok.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Giebło, Kościół św. Jakuba
Ogólny opis
Jest budowlą, której tylko 3 lat zabrakło do bezdyskusyjnego miana jednej z perełek polskiego romanizmu.
więcej
Wzniesiony pod koniec I poł. XIII wieku ze starannie obrobionych ciosów wapiennych jako budowla jednonawowa z prosto zamkniętym prezbiterium oraz wieżą zachodnią i emporą w zachodniej części nawy.
Prezbiterium doświetlał ulokowany w ścianie wschodniej wąski otwór okienny oraz dwa otwory w ścianach bocznych. Wstęp do nawy prowadził przez portal od południa ujęty dwoma otworami okiennymi. Romańska empora wsparta była na dwóch filarach i dostępna poprzez klatkę schodową w wieży.
Kościół przetrwał w nienaruszonej, romańskiej formie do roku 1911, kiedy to jego układ i bryła zostały kompletnie zatarte przez przebudowę, podczas której rozebrano jego partię zachodnią z wieżą i emporą przedłużając nawę o dwa przęsła ku zachodowi, stawiając nową wieżę i podwyższając mury o ok. 1 m.
Rozebrano wtedy również barokową kruchtę południową oraz zakrystię, którą zastąpiono budowlą ceglaną, ulokowaną na wschód od prezbiterium. W związku z podwyższeniem wysokości ścian kościoła zniszczono gzyms koronujący.
Oprócz ścian pierwotnej budowli których zarys jest doskonale widoczny, pozostał łuk tęczowy wsparty na dużych gzymsach pilastrów. Z elementów architektonicznych pierwotne są dwa okna w ścianie południowej nawy i uskokowy, zamurowany portal południowy z gładką płytą tympanonu. Zamurowane zostały okna w ścianie wschodniej prezbiterium i północnej ścianie nawy.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół usytuowany jest w zachodniej części wsi, po południowej stronie ulicy Częstochowskiej, w otoczeniu dawnego cmentarza ogrodzonego kamiennym murem.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Giecz, Kościół św. Mikołaja
       
Ogólny opis
Wzniesiony pod koniec XII w. z kostki granitowej jest obiektem jednonawowym, z krótkim przęsłem prezbiterialnym zakończonym półkolistą apsydą. I nawa i prezbiterium kryte stropem drewnianym. Pierwotne są generalnie mury zewnętrzne, ściana tęczowa oraz otwory okienne w ścianie północnej i apsydzie. Portal i okna w ścianie południowej są rekonstruowane. W prezbiterium przy ołtarzu znajduje się romańska chrzcielnica.
więcej
Na początku lat pięćdziesiątych XX wieku rozebrano wszystkie późniejsze przybudówki, jak wieża, kruchta oraz przypory wzmacniające ściany, poddając obiekt gruntownej reromanizacji, czemu zawdzięcza swój obecny wygląd.
Wnętrze Kościoła św. Mikołaja, co ujawniły prace wykopaliskowe, kryje relikty wcześniejszej świątyni pochodzącej z końca XI wieku, która składała się z prostokątnej nawy zakończonej od wschodu apsydą. Są one eksponowane w rezerwacie archeologicznym pod posadzką kościoła a dostęp do nich prowadzi poprzez przez dwa uchylne włazy, z których jeden umieszczono w północnej części centralnej partii nawy, drugi natomiast w południowej części prezbiterium.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Dziś w środku wsi Giecz, znajdował się niegdyś w sercu przyległej do grodu osady targowej. Położony na niewielkim wzniesieniu otoczony murkiem wraz z przyległym starym cmentarzem i drewnianą dzwonnicą.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Gniezno, Kościół Wniebowzięcia NMP i św. Wojciecha, Katedra Gnieźnieńska
Ogólny opis
Obecnie gotycki, którego budowę rozpoczęto w 1343 a ukończono w roku 1512, kryje w swoich podziemiach relikty trzech poprzednich, murowanych budowli, dwóch przedromańskich i romańskiej katedry.
więcej
Pierwsza na miejscu zwanym teraz Wzgórzem Lecha była przedromańska rotunda z lat 70. X wieku. Pozostał z niej fragment kolistego muru o średnicy 8 m z okrzesków granitowych, znajdujący się w podziemiach, na środku trzeciego licząc od zachodu przęsła obecnej nawy głównej. Pochowano w niej Dąbrówkę, żonę Mieszka I.
Nawarstwiające się na pozostałościach tej rotundy relikty konstrukcji prostokątnej, interpretuje się obecnie jako pierwszą konfesję, stanowiącą miejsce pochówku św. Wojciecha, którego pogrzeb i konsekracja nastąpiły w roku 999 roku.
Konfesja ta położona jest w środku późniejszej trójnawowej bazyliki, budowli drugiej, z której zachowały się tylko zarysy trójapsydowej partii wschodniej. Była to katedra przedromańska, która jak się sądzi, zastąpiła wcześniejszą katedrę drewnianą i powstawała w latach 1018 (po pożarze) - 1025 (koronacja Bolesława Chrobrego). Można domniemywać, że została znacząco zniszczona w 1038 podczas najazdu Brzetysława.
Na jej miejscu wkrótce powstała w swym zasadniczym zrębie w II ćw. XI w. (przed 1064 r. - pierwsza konsekracja) budowla trzecia, w stylu romańskim. Była ostatecznie trójnawową bazyliką z wieżami zachodnimi. W IV ćw. XI zburzono jej apsydę główną i zbudowano nową, wydłużając budowlę ku wschodowi (ok. 1097 r. - ponowna konsekracja) co było spowodowane odrodzeniem kultu św. Wojciecha i potrzebą wzniesienia bardziej okazałej konfesji. Wtedy też zapewne powstały wieże zachodnie. Z tej budowli zachował się ciąg fundamentów na całej długości budowli oraz fragmenty granitowych murów przyziemia, w niektórych miejscach odsłoniętych spod tynku.
Około roku 1150 powstała kolejna, IV już wersja konfesji, stanęła ona bliżej ołtarza, wtedy też powstały słynne drzwi z brązu, z zapewne okazałym portalem, z którego zachował się jedynie fragment ozdobnej archiwolty.
W 1220 r. roku zawaliła się wieża północna kościoła, co spowodowało odbudowę pomieszczenia międzywieżowego i samej wieży, którą odbudowano w cegle, przyziemia zaś sklepiono. W przyziemiu tym zachowały się 2 rozglifione okienka widoczne tylko od wewnątrz oraz wtórnie użyte ciosy w zewnętrznych partiach przyziemia.
Drzwi z brązu nazywane Drzwiami Gnieźnieńskimi to jeden z najcenniejszych zabytków polskiej sztuki romańskiej. Umieszczone są w gotyckim portalu wejścia południowego do katedry. Skrzydła odlane z brązu ok. 1170 roku są nierównej wielkości, jedno z nich jest odlane w całości, drugie składa się z 24 zlutowanych części. Powierzchnia każdego z nich podzielona jest na 9 kwater, w których widnieją płaskorzeźby ze scenami z życia i śmierci św. Wojciecha. Skrzydła obramowane są bordiurą z wicią roślinną oraz z wplecionymi motywami figuralnymi i zoomorficznymi.
Pod koniec XII wieku powstały w katedrze ceramiczne posadzki, których odnaleziono liczne fragmenty.
Z katedrą gnieźnieńską związanych jest szereg innych romańskich zabytków sztuki. Wspomnieć tu trzeba o słynnej główce z katedry gnieźnieńskiej. To rzeźba wykonana z gipsu, o zaledwie 8.6 cm wysokości, stanowiąca pierwotnie fragment polichromowanej dekoracji reliefowej katedry romańskiej. Datowana na wiek XII. Znaleziona w podziemiach katedry gnieźnieńskiej.
W podziemiach znajduje się płyta nagrobkowa, inskrypcyjna. Pochodzi ze zbudowanego z kamieni grobowca o nieznanej formie, położonego w nawie północnej, równolegle do osi budowli, na zewnątrz apsydy kościoła Bolesława Chrobrego. Prostokątna, wykonana z zaprawy gipsowej, zachowana we fragmencie o długości 120-132 cm i szerokości 66-69 cm. Datowana na I ćw. XI wieku. Odkryta w 1959 roku. Obecnie in situ, jako element ekspozycji w podziemiach katedry.
Podczas prac archeologicznych, niefachowo niestety prowadzonych w latach 30. XX wieku odkryto w katedralnych grobowcach szereg przedmiotów.
Z grobu Y pochodzi kielich i ołowiana krzywaśń pastorału; z grobu X pierścień z szafirem, enkolpion ze złotym łańcuchem i krzywaśń pastorału wykonana z brązu, kuta, grawerowana, złocona i ozdobiona koralami, posiadająca formę wici roślinnej będącej symbolem łaski Aarona; z grobu V plakieta emaliowana z wyobrażeniem św. Tomasza; z grobu T plakieta emaliowana z wyobrażeniem św. Pawła. W jednym z grobów, dziś nie wiadomo niestety w którym znaleziono także kościany rdzeń krzywaśni pastorału.
Z romańskiej katedry zachowało się także ok. 30 drobnych fragmentów witraży ze szkła barwionego ze śladami malowania o ornamentyce roślinnej i geometrycznej. Są to najstarsze fragmenty witraży w Polsce, datowane na XI w.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Katedra usytuowana jest na Wzgórzu Lecha u wylotu ul. Tumskiej, prowadzącej do Rynku. Od strony południowej przed kościołem rozciąga się niewielki plac z pomnikiem Bolesława Chrobrego. Od zachodu teren ogranicza stroma skarpa, od wschodu sąsiaduje z zabudową miejską, a od północy z zespołem kanonii, kościołem św. Jerzego i dzwonnicą.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Gościszów, Kościół Matki Boskiej Częstochowskiej
Ogólny opis
Wzniesiony w II ćw. XIII wieku ze starannie dopasowanych ciosów piaskowca, jako budowla jednonawowa z prezbiterium zamkniętym wieloboczną apsydą.
więcej
Zachowane pierwotne mury budowli. Prezbiterium przedłużono w XVII wieku ale pierwotną apsydę złożono z tych samych elementów w nowym miejscu. Wieża zachodnia pochodzi z XVI wieku.
Wewnątrz zachowane sklepienie krzyżowo żebrowe zachodniego przęsła prezbiterium opartego na służkach zdobionych motywami roślinnymi.
W ścianie północnej nawy i prezbiterium po jednym pierwotnym otworze okiennym, zamknięte półkoliście, rozglifione, w niszach obrzeżonych półwałkiem.
Pod okapem apsydy fryz arkadowy z reliefami o motywach roślinnych i zwierzęcych, naroża apsydy akcentują kolumienki o kostkowych głowicach z motywami roślinnymi.
W północnej ścianie prezbiterium zachowane pozostałości polichromii ze sceną Zwiastowania NMP z ok. 1420 r.
Po stronie północnej wczesnogotycki portal nawowy. Wewnątrz kościoła dwie romańskie płyty nagrobne, po wschodniej i zachodniej stronie tego portalu.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół usytuowany w centrum wsi, od południa sąsiaduje z pozostałością renesansowego zamku.
autor zdjęcia: fot. dolny-slask.org.pl
opis zdjęcia:
Goźlice, Kościół Wniebowzięcia NMP
   
Ogólny opis
Wzniesiony przed połową XIII wieku z ciosów piaskowca, jako budowla jednonawowa z prezbiterium o nieznanym zakończeniu i z emporą w części zachodniej.
więcej
Budowla znacząco zniekształcona przebudowami. Już w okresie gotyku rozbierając ścianę wschodnią przedłużono prezbiterium. Potem w 1610r. wzniesiono kruchtę zachodnią, przekształcając część zachodnią, dobudowano po obu stronach kaplice oraz wzniesiono zakrystii.
Z pierwotnej ściany pozostały ściany stopniowo odsłaniane podczas prac renowacyjnych, ich artykulacja w postaci lizen i gzyms przebiegający poniżej obecnej strefy okien. Pierwotne są okna w nawie od strony północnej, okno w ścianie północnej prezbiterium i ściana tęczowa.
W nawie eksponowane są romańskie mury, okna, a także pozostałości pilastru, sklepień i schodów prowadzących na emporę, znajdujące się w jej północno-zachodniej części.
Kościół słynny jest z kamiennej figury Madonny Tronującej, jednej z takich dwóch w Polsce (druga znajduje się w kościele w Wysocicach) która , najprawdopodobniej znajdowała się w tympanonie, a odkryta została w 1915 roku przy okazji likwidowania zniszczeń wojennych. Powszechnie znana jest też głowica kolumny z reliefem przedstawiającym ptaki (oba oryginały w Muzeum Diecezjalnym w Sandomierzu). Na wschodniej ścianie nawy znajduje się cios kamienny z fragmentem reliefu ukazującym pracującego kamieniarza.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół usytuowany jest na wzniesieniu w centrum wsi, zajmuje środek owalnego placu otoczonego kamiennym murem i starodrzewem.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Grudziądz, Most Bramy Toruńskiej
Ogólny opis
Wchodził w skład niezachowanego zespołu bramnego, a jego odchylenie w stosunku do Bramy Toruńskiej świadczy o tym, że był pierwszym elementem całego założenia budowlanego.
więcej
Na ceglaną konstrukcję mostu składają się dwa łuki arkadowe. Łuk dolny wykonany jest z charakterystycznej dla romanizmu cegły i datowany na 1 poł XIII w. Most był poszerzany w czasach krzyżackich. Obecnie ogólnie dostępny, znajduje się u wylotu ulicy Klasztornej, stanowiąc element miejskich bulwarów.
Zespół bramny złożony był z baszty bramnej (zachowana ściana wschodnia), murowanego mostu, baszty przedbramia (obecnie jest to kamienica przy Al. 23 Stycznia 10), parchamu i Baszty Browarnej.
Na ceglaną konstrukcję mostu składają dwa łuki arkadowe, dolny i górny na które nakładano drewniany pomost. W okresie późniejszym most przebudowano na całkowicie murowy z ceglanymi balustradami.
Łuk dolny wykonany jest z, charakterystycznej dla I poł. XIII w., cegły o wymiarach 27-29×12-13×5,5 cm i ma grubość 1,28 m.
Przeprowadzony na przełomie sierpnia i września 2008 r. remont nawierzchni drogowo-tramwajowej ul. Klasztornej pozwolił na pomiar odkrywki wykonanej w konstrukcji, z której wynika, że bezpośrednio pod jezdnią przęsło wykonane jest z cegły o wymiarach 29×14×6,5-7,5 cm i posiada grubość około 3 m.
Rozpiętość przęsła wynosi 5,5 m. Drugie przęsło strony wschodniej nie zachowało się. Długość mostu szacuje się na około 20 m.
Brama Toruńska została rozebrana w XIX w., z powodu wprowadzenia w mieście konnej sieci tramwajowej (13 czerwca 1896).
Cechy romańskie
Dolny łuk mostu wykonany z charakterystycznej dla romanizmu cegły i datowany na 1 poł XIII w.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Ogólnie dostępny, znajduje się u wylotu ulicy Klasztornej, stanowiąc element miejskich bulwarów.
autor zdjęcia: fot. Marek Szajerka
opis zdjęcia:
autor zdjęcia: fot. Marek Szajerka
opis zdjęcia:
autor zdjęcia: fot. Marek Szajerka
opis zdjęcia:
autor zdjęcia: fot. Marek Szajerka
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Grzegorzowice, Kościół św. Jana Chrzciciela
Ogólny opis
Pierwotna świątynia wzniesiona została prawd. na początku XIV wieku z kamienia łamanego, jako budowla centralna o średnicy wewn. ok 7.5 , z półkolistą apsydą od wschodu o średnicy 4 m. Obecnie pełni funkcję prezbiterium zbudowanego w XVII wieku kościoła.
więcej
Zachowana w obrębie murów obwodowych, z wyjątkiem wyburzonej części zachodniej nawy.
W okresie baroku przemurowane zostały wszystkie otwory okienne, ich obecny wygląd to efekt przeprowadzonej w latach 30. XX wieku reromanizacji, obejmującej także rekonstrukcję maswerku, okna absydalnego i dwóch okien w dawnej nawie.
Datacja budowli ze względu na archaiczny sposób murowania budziła wiele kontrowersji. Obecnie uważa się, że jest przykładem budowli zapóźnionej typologicznie.
Z najstarszego wyposażenia uwagę zwraca gotycka chrzcielnica z 2. połowy XIV wieku. W fasadzie części nowożytnej znajduje się kamienny portal, z kartuszem na klińcu i wyrytą datą 1627. Niemalże taki sam portal akcentuje wejście boczne.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Usytuowany na wierzchołku Góry Sytnej, na prostokątnym placu, otoczonym kamiennym murem z ceglaną dzwonnicą.
autor zdjęcia: fot. Jakub Hałun, CC BY-SA 3.0, Wikimedia, 32389543, opracowano
opis zdjęcia:
Imielno, Kościół św. Mikołaja
Ogólny opis
Wzniesiony ok. 1224 r. w kręgu oddziaływań architektury cysterskiej z kamiennych ciosów wapienia pińczowskiego.
więcej
Wprawdzie bryłę kościoła zakłócają dziś dobudówki, wykonane w XV i XVII w. (od północy kaplica barokowa i zakrystia, od południa kaplica gotycka), zachował się natomiast pierwotny układ wnętrza.
Imielniński kościół był trójnawową świątynią z prosto zamkniętym, pokaźnym prezbiterium przykrytym dwoma przęsłami sklepienia żebrowego. Z okresu pierwotnego pochodzą mury obwodowe. W płn. ścianie prezbiterium zachowały się półkoliście zamknięte pierwotne otwory okienne, znajdują się tam także tzw. służki - kolumienki, które podtrzymywały romańskie sklepienie.
Zewnętrzna ściana południowej kaplicy posiada cenną XV-wieczną płaskorzeźbę, której średniowieczny autor symbolicznie odniósł się do Zmartwychwstania.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum wsi przy rozwidleniu dróg.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Inowłódz, Kościół św. Idziego
       
Ogólny opis
Budowla z przełomu XI i XII wieku, orientowana, murowana z ciosów piaskowca. Prostokątna nawa zamknięta od zachodu cylindryczną wieżą mieszczącą emporę, od wschodu absydą. Konstrukcja pierwotna zasklepiona w baroku. Wtórna jest północna dobudówka mieszcząca zakrystię.
więcej
Obiekt pełni funkcję sakralną w okresie letnim. Według relacji już w roku 1849 był poważnie zdewastowany. Dodatkowo w czasie działań wojennych w latach 1914-15 zniszczona została ściana południowa i absyda. Poddany kilkukrotnym renowacjom. Pierwsza miała miejsce w roku 1911, druga która jeszcze nie zaburzyła pierwotnej bryły kościoła w latach 1924-1926 i wreszcie ostateczny wygląd nadała kościołowi rekonstrukcja prowadzona w latach 1936-1938 z inicjatywy prezydenta Ignacego Mościckiego, według projektu Wilhelma Henneberga. Wprowadzono wtedy wiele elementów obcych wcześniejszej architekturze kościoła - m.in. podwyższono o jedną kondygnację wieżę, w nawie od strony zachodniej na miejscu otwartej arkady wybudowano emporę z tryforyjnymi przeźroczami, a absydę mimo istniejących archiwaliów odtworzono bez dwóch pierwotnie istniejących okien.
Ocenia się, że pierwotny wątek romański murów kościoła obejmuje 50% ścian wieży, 70% ściany północnej, 80% ściany zachodniej i 15% ściany południowej. Z pierwotnej budowli zachowane są tak naprawdę dolne partie wieży, ściana nawy północnej i szereg detali architektonicznych albo wbudowanych w obiekt, rekonstruowane elementy lub umieszczonych w lapidarium w zakrystii.
Bez wątpienie tak daleko posunięta ingerencja w pierwotny wygląd budowli budzi kontrowersje. Można nazywać to kłamstwem historycznym i architektonicznym lub wersją romanizmu wg Wilhelma Henneberga. Kościół św. Idziego jest jednak budowlą niezwykle atrakcyjną (kiedyś klasy zerowej) i robiącą ogromne wrażenie, czemu bez wątpienia pomaga usytuowanie na wzgórzu, jak i użyty do budowy kamień o lekko czerwonawym odcieniu.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Dobrze widoczny z centrum wsi, usytuowany na wzgórzu.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Inowrocław, Kościół NMP
       
Ogólny opis
Jednonawowa budowla orientowana, zbudowana z granitowych ciosów, z ceglanymi partiami wież powyżej przyziemia. Korpus kościoła od strony wschodniej zamyka krótkie prostokątne prezbiterium zakończone półkolistą apsyda, a od strony zachodniej fasada z dwiema wieżami.
więcej
Kościół powstał w dwóch etapach. Około przełomu XII i XIII wieku wzniesiono prezbiterium, nawę i przyziemie masywu zachodniego, ceglane w murowane w układzie wendyjskim wieże ukończono w latach 20. i 30. XIII stulecia.
Nawa przykryta jest płaskim drewnianym stropem. W kruchcie południowej, jednej z trzech w przyziemiu wieży, zachowało się oryginalne sklepienie krzyżowe zbudowane z kamienia, w ścianach nawy - pisciny.
Nawę zamkniętą od zachodu emporą doświetlają umieszczone pod gzymsem koronującym, nieduże, półkoliście zamknięte okna, rozmieszczone po cztery w ścianach północnej i południowej.
Do wnętrza budowli prowadzą trzy portale, wszystkie zamknięte półkolistą archiwoltą z gładkimi tympanonami. Główny, w masywie wieżowym z czterouskokowym ościeżem, południowy, dwuuskokowy i północny także dwuuskokowy z płaskorzeźbionymi maskami na ościeżu.
Na ścianach a zwłaszcza na zewnętrznej północnej ścianie nawy zachowały się płaskorzeźby przedstawiające groteskowe maski ludzkie i diabelskie, fantastyczne zwierzęta i krzyże. Symbole te miały chronić święte miejsce przed złymi duchami.
Kościół został gruntownie przebudowany już w XV w. Przedłużono wtedy m. in. prezbiterium w kierunku wschodnim, a półkolistą apsydę zastąpiono zamknięciem wielobocznym, opiętym przyporami. Budynek wskutek pożarów długi czas znajdował się w ruinie. Odbudowany w 1902 r., z zachowaniem reguł stylu romańskiego. Wtedy też powstała obecna apsyda, pięknie zamykająca kościół od wschodu. Kolejne prace rewaloryzacyjne przeprowadzono w latach 50. XX w. Pomimo, że w obecnej bryle kościoła najbardziej autentycznymi częściami są tylko przyziemie wieży południowej i północny mur nawy, jest to jeden z ciekawszych zabytków romańskich w kraju.
Wśród wyposażenia kościoła uwagę zwraca gotycka rzeźba Uśmiechniętej Madonny i Dzieciątka Jezus, zwanej także Madonną na lwie, datowana na lata ok. 1370-1380, umieszczona w ołtarzu głównym.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
W centrum Inowrocławia.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Jędrzejów, Zespół klasztorny cystersów
Ogólny opis
Opactwo jędrzejowskie jest najstarszym opactwem cysterskim na ziemiach polskich. Zostało ufundowane w 1140 r. Składa się z kościoła pw. Wniebowzięcia NMP i usytuowanych od południa zabudowań na planie czworoboku, z których w okresie romańskim powstały tylko skrzydło wschodnie i południowe, w znacznej części już nieistniejące, bo rozebrane w XIX wieku.
więcej
Kościół klasztorny, konsekrowany w roku 1210 powstał na miejscu istniejącej tu wcześniej i od 1167 roku wykorzystywanej przez cystersów romańskiej świątyni pw. św. Wojciecha, o bryle zbliżonej do kościoła w Prandocinie, wykorzystując fragment jego wieży, która stała się apsydą zachodnią i nawy. Był trójnawową bazyliką z dwoma parami kaplic bliźnich otwartych na transept i najprawdopodobniej prosto zamkniętym prezbiterium. Z okresu konsekracji pochodzi jednak tylko część wschodnia tego kościoła z transeptem i co najwyżej mury obwodowe naw bocznych oraz fasada zachodnia wykorzystująca mury poprzedniego kościoła.
Kościół ukończono prawie 200 lat później i został on gruntownie przebudowany po pożarze w 1725 roku, m.in. przedłużono jego prezbiterium i dobudowano fasadę wieżową. Jego część zachodnia wtopiona jest obecnie w zabudowania klasztorne. Z XIII wiecznego detalu do dziś pozostały jedynie pojedyncze wsporniki sklepienia oraz bazy kolumienek w dwóch kaplicach w południowym ramieniu transeptu i pisciny. Dużo elementów rzeźbiarskich kościoła i pochodzących z zabudowań klasztornych, jak głowice kolumn, wsporniki i fragmenty filarów znajduje się obecnie w Muzeum Narodowym w Krakowie.
Około poł. XIII wieku do świątyni dobudowano połączone z południowym ramieniem transeptu skrzydło wschodnie składające się z zakrystii, kapitularza, sali opackiej, sieni i fraterni na parterze oraz dormitorium na piętrze. O kilkanaście lat późniejsze jest skrzydło południowe, mieszczące niegdyś refektarz ze sklepionym krzyżowo, dwunawowym pomieszczeniem piwnicznym pod nim.
W krużgankach widoczne są ślady sklepień, najlepiej zachowana południowa ściana nawy kościoła oraz portal z zamurowanym romańskim oknem ponad nim. Na południowej ścianie kościoła (od strony klasztornego wirydarza) znajduje się odkryty w latach 60-tych XX w. zestaw rytów, swoisty próbnik motywów roślinnych wykonanych w różnej technologii, który później wykorzystano do dekorowania pierwszej cysterskiej świątyni.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kałków, Kościół Narodzenia NMP i św. Jerzego
Ogólny opis
Orientowany, zbudowany z cegły w układzie wendyjskim, na planie krzyża równoramiennego, z wieżą nad nawą, transeptem i prezbiterium, flankowanym przez dwa aneksy. Datowany na połowę XIII wieku, wg legendy przypisywany templariuszom.
więcej
Zachowany układ przestrzenny pierwotnej budowli, wyburzona została tylko ściana wschodnia podczas budowy w latach 1931-1932 trójnawowego korpusu, przedłużającego prezbiterium. Od zachodu powstała także wtedy kruchta a od północy kaplica. Wyłączając te zmiany bryła budowli zachowała swoją pierwotną formę. Nad aneksem północnym pierwotnie pełniącym funkcję zakrystii znajduje się małe pomieszczenie, dostępne poprzez schodki w grubości muru.
Ściany transeptu i czworobocznej wieży zdobią szerokie lizenoskarpy, połączone szerokimi, spłaszczonymi arkadkami. Ściany prezbiterium zdobią dwa fryzy z przenikających się ostrołukowych arkadek, jeden pod drugim. Zachowały się tu również oryginalne, romańskie rozglifione okienka.
Prezbiterium i skrzyżowanie naw przykryte są krzyżowo-żebrowymi sklepieniami, wspartymi na głowicach kielichowych. Północny aneks przykrywa ostrołukowa kolebka, południowy sklepiony jest krzyżowo.
W zakończeniu transeptu zachował się południowy, granitowy portal. Jest znacznie zniszczony, widać jednak jeszcze ślady wieńczącej go trójkątnej wimpergi.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół położony jest na niewielkim wzniesieniu w centrum wsi i otoczony kamiennym murem.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kamień Pomorski, Kościół św. Jana Chrzciciela
       
Ogólny opis
Kościół ceglany z partiami murów z granitowych kwadr, niejednolity stylowo. Ufundowany przez księcia pomorskiego Kazimierza I w roku 1176 kiedy to z Wolina przeniesiono do Kamienia stolicę biskupią.
więcej
Ma formę bazyliki z trójnawowym korpusem i prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą. Od strony północnej do prezbiterium przylega zakrystia (dawna kaplica biskupia), od południowej kapitularz. Południowe ramię transeptu przedłuża kruchta. Przy nawie północnej znajduje się jedyny w Polsce przykatedralny wirydarz ujęty czteroskrzydłowym krużgankiem w części dwukondygnacyjnym, mieszczącym od wschodu na piętrze dawny skarbiec katedralny i skryptorium. Bryłę kościoła od zachodu zamyka czworoboczna wieża, wybudowana w połowie XIX wieku w miejsce zniszczonej gotyckiej.
Kościół został wybudowany w dwóch etapach. Pierwszy, romański, obejmował lata od 1176-1289, drugi trwał od roku 1308 do 1385.
W pierwszym etapie wybudowano kwadratowe prezbiterium z cegły w układzie wendyjskim przechodzącym wyżej w gotycki, osadzając w jego ścianach po trzy pojedyncze okna w układzie piramidalnym. W ścianie apsydy od której najprawdopodobniej budowę kościoła rozpoczęto, znajduje się 5 ostrołukowych okien z ciekawymi, zachowanymi częściowo spiralnymi kolumienkami ościeży.
Ok. roku 1200 do z pewnością nieukończonego jeszcze wtedy korpusu prezbiterium dodano od północy zakrystię. To dwuprzęsłowe pomieszczenie od wschodu zamkniętą trójboczną apsydą (od wnętrza półokrągłą) z trzema okienkami. Apsydę oddzielono od wnętrza gurtem, opierającym się na dwóch terakotowych wspornikach. Wyobrażają one przykucniętych mnichów, podtrzymujących sklepienie. Kapitularz flankujący prezbiterium od południa powstał przed rokiem 1250. Na szczególną uwagę zasługują portale w prezbiterium: północny, pochodzący z XII w. i południowy z lat 1230-1250.
Z 1 poł XIII wieku pochodzi transept, z cegły w układzie wendyjskim oraz kwadr granitowych w dolnej części północnego ramienia. W ścianie północnej znajduje się romański, portal granitowy. W ścianach bocznych transeptu osadzono po trzy pojedyncze okna także w układzie piramidalnym.
Ok roku 1250 południową, szczytową ścianę transeptu zakończona kruchtą, stanowiąca obudowę portalu południowego. Wzniesiono ją na planie kwadratu w formie baldachimu otwierającego się na zewnątrz trzema arkadami - w XIX wieku zamurowanymi. We wnętrzu, w arkadowych wnękach, znajduje się grupa półpełnych rzeźb terakotowych tworzących scenę Adoracji Baranka z XIII wieku, pierwotnie umieszczonych w blendach południowego szczytu transeptu.
Obecnym portalem południowy, zbudowanym około połowy XIII wieku z cegły gdzie zastosowano kształtkę glazurowaną oraz sztuczny kamień wapienny zastąpiono pierwszą jego wersję, granitową jak w ścianie północnej. Po wzniesieniu transeptu w 2 ćw. XIII wieku dokończono budowę apsydy prezbiterium i północne ramię transeptu. Z tej fazy pochodzi sklepienie prezbiterium oraz fryzy arkadowe.
W roku 1308 wojska brandenburskie częściowo zniszczyły i splądrowały katedrę.
Drugi etap rozpoczęła w roku 1310 budowa korpusu nawowego na fundamencie romańskim i wg planów z końca XII wieku. W nawie północnej, starszej niż południowa, sklepienia krzyżowo-żebrowe oparte są na wspornikach kostkowych znajdujących się na filarach międzynawowych i pomiędzy arkadami.
W roku 1310 roku rozpoczęto także budowę krużganków po północnej stronie kościoła na całej długości jej nawy. W latach 1325-50 nad skrzydłem wschodnim pomieszczenie gotyckie (późniejszy skarbiec) z malowidłami ściennymi. Budowa krużganka zwęziła zaprojektowaną pierwotnie szerokość bocznej nawy północnej. Obecnie na wirydarzu pośrodku zieleńca ustawiono romańską, kamienną chrzcielnicę.
W 1385 zakończono budowę korpusu bazylikowego, gotyckiego na fundamencie romańskim i wieży (pierwotnie bez wejścia).
Wysokiej klasy romańską i gotycką rzeźbę architektoniczną reprezentują dekoracje portalu i wsporników w kaplicy biskupiej, portalu w południowym ramieniu transeptu, łącznie z sześcioma rzeźbami z dawnego tympanonu portalu i wsporniki żeber w nawach bocznych.
Ceramiczne rzeźby z kaplicy biskupiej w formie masek, figur lwów i małp, oplecionych wicią roślinną symbolizują walkę dobra ze złem, natomiast roślinne dekoracje portalu południowego ze sztucznego kamienia, wpisują się w program "przedsionka raju", pełnionego przez kruchtę południową. Rzeźby wiszące obecnie na ścianach kruchty przedstawiają: Baranka, św. Jana Chrzciciela, św. Pawła i św. Piotra. Pierwotnie tworzyły kompozycję "adoracji Baranka".
Unikatowe są również pozostałości polichromii figuralnych i roślinnych z XIII i XIV wieku, widoczne na sklepieniach apsydy, transeptu, kaplicy biskupiej oraz na ścianach dawnego skryptorium. W apsydzie uwagę zwraca scena "Ukrzyżowania", na sklepieniu nawy głównej "Chrystus Tronujący", na ścianie zachodniej za prospektem organowym wyobrażenie św. Krzysztofa. Ornamenty roślinne pokrywające sklepienie prezbiterium przywołują obraz "ogrodu Edenu".
Nad wschodnim krużgankiem wznosi się nadbudowane w XIV wieku piętro z czterema salami dawnego skryptorium, w którym kanonicy przepisywali pisma i stare księgi. Prowadzą tam wąskie i strome schody umieszczone w grubości zachodniego muru północnego ramienia transeptu. W 1938 roku w pomieszczeniach tych założono Muzeum Katedralne, przechowujące najcenniejsze zbiory katedry. Zbiory te w czasie II wojny światowej zaginęły. Dzisiejsze muzeum powstało w 1968 roku z inicjatywy ks. infułata Romana Kostynowicza.
Najcenniejsze dzieło średniowiecznej rzeźby z katedry kamieńskiej, krucyfiks z przełomu XIII i XIV wieku, eksponowany jest w Muzeum Narodowym w Szczecinie.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół położony w północno-wschodniej części średniowiecznego układu miasta.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kazimierz Biskupi, Kościół św. Marcina
Ogólny opis
Romański, powstał w drugiej połowie XII w. z ciosów granitu i piaskowca. Pierwotny układ świątyni jednonawowej z prezbiterium zamkniętym apsydą zachowany w obrębie zewnętrznych murów, naruszyły jednak liczne przebudowy, w czasie których m.in. podniesiono koronę murów, przekształcono wszystkie okna, przedłużono nawę i powstała nowa fasada zachodnia.
więcej
Od południa widoczny częściowo zamurowany portal romański. W części zachodniej wnętrza romańska chrzcielnica, kruchta południowa kryje wtórnie wmurowaną w ścianę, zapewne XI wieczną płytę nagrobną z wyrytym krzyżem w aureoli oraz wykonaną z romańskiej kamieniarki kropielnicę.
Wystrój wnętrza rokokowy bez żadnych widocznych romańskich reliktów.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum wsi Kazimierz Biskupi.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kołbacz, Zespół klasztorny cystersów
       
Ogólny opis
Zespół pocysterski, złożony z kościoła i usytuowanego po jego południowej stronie założenia klasztornego, z którego do naszych czasów zachowało się jedynie skrzydło zachodnie, tzw. dom konwersów, oraz dom opata.
więcej
W kościele pocysterskim ulokowany jest obecnie kościół parafialny, zajmując jego prezbiterium i transept. Nawa kościoła, nieprzerwanie od roku 1555 służy za magazyn.
Budowę kościoła w Kołbaczu, trójnawowej bazyliki na planie krzyża łacińskiego z pięcioprzęsłowym transeptem, do którego przylegały dwie pary kaplic bliźnich i jednoprzęsłowym prezbiterium zakończonym półokrągłą apsydą, rozpoczęto w roku 1210, od strony wschodniej posuwając się ku zachodowi. Powstał w miejscu poświadczonej w 1183 roku świątyni, którą wchłonął. Prace budowlane oficjalnie ukończono w 1347 r. w stylu gotyckim, kiedy to nastąpiła uroczysta konsekracja.
W stylu romańskim zbudowane zostało prezbiterium kościoła z półokrągłą apsydą, transept, para bliźnich kaplic oraz dwa przęsła korpusu nawowego. Cechy tego stylu widoczne są zwłaszcza w wykroju portali i okien, fryzach dekoracyjnych i wendyjskim wątku ceglanym. Okna w tej partii kościoła są wąskie, rozglifione na zewnątrz, zamknięte łukiem półokrągłym. Podobnie półokrągłe są międzynawowe łuki arkadowe.
Transept składa się z pięciu przęseł. Przęsło środkowe ma plan kwadratu i jest miarą proporcji dla całej budowli. Posiada sklepienie gwiaździste oparte na stożkowych wspornikach, masywnych gurtach i filarach z półkolumnami. Pozostałe przęsła na planie wydłużonych prostokątów zamykają sklepienia krzyżowo-żebrowym i oddzielają gurty spoczywające na półkolumnach. Do przęseł transeptu dobudowano od strony wschodniej po dwie kaplice na rzucie kwadratu, kryte także sklepieniem krzyżowo żebrowym. Wschodnie ich ściany zwieńczone są fryzem arkadowym wyznaczającym ich pierwotną wysokość.
Ponad dachem tych kaplic transept posiadał pierwotnie w swoich wschodnich ścianach po dwa okna. Układ ten zatarła przebudowa, kaplice południowe rozebrano, a północne podwyższono tak, że nakrywający je dach całkowicie przesłania teraz okna transeptu.
W ścianach szczytowych transeptu znajdują się dwa portale o łuku półokrągłym. Portal południowy jest obecnie zamurowany. Nad portalem północnym, stanowiącym wejście do kościoła, znajdowała się triada romańskich, wąskich okien, zastąpiona później dużym, trójdzielnym, oknem gotyckim.
W stylu wczesnogotyckim wybudowano po 1254 roku pozostałe przęsła nawy głównej (w sumie jest ich 8) i nieistniejące już nawy boczne. Okna są tu szersze, wyższe i zwieńczone ostrołukiem, widać jednak różnicę pomiędzy stroną północną a południową, nie budowano więc ich jednocześnie.
Niezwykle dekoracyjnie prezentuje się elewacja zachodnia kościoła. W jej północnym narożniku zastosowano wieżoskarpę, zdobioną wysokimi, wąskimi, ostrołukowymi blendami. Od strony południowej odpowiada jej wąska skarpa narożna. Dolna kondygnacja oddzielona jest od reszty ceramicznymi płytkami z fryzem arkadowym. Ponad fryzem znajduje się obecnie zamurowane ostrołukowe okno o profilowanym ościeżu, a w szczycie ślepa rozeta w okrągłej blendzie z ośmioramienną gwiazdą otoczoną wieńcem rozetek. Jest ona oryginalnym dziełem architekta kołbackiego.
Jeszcze w XIV wieku wyburzono apsydę i zastąpiono ją obecnym gotyckim prezbiterium, wydłużając o jedno przęsło i zamykając pięciobocznie.
Nawy boczne, północną i południową, wybudowane na planie kwadratu, zwieńczono sklepieniem krzyżowo-żebrowym, przykryto dachem pulpitowym. Zostały one rozebrane w 1720 roku łącznie ze skarpami. Podobny los spotkał też sklepienia nawy głównej. Usunięto je, a ich miejsce zajęły drewniane stropy dzielące obiekt na 3 kondygnacje magazynowe.
Ocalałe po pożarze w roku 1662 kolumny romańskie o bogato rzeźbionych głowicach znajdują się obecnie w Muzeum Narodowym w Szczecinie. Lica tych głowic przedstawiają m.in. mnicha celebrującego mszę, mnicha pobożnego, mnicha potępionego, posiłek mnichów oraz mnichów podtrzymujących sklepienie i stanowią jedyny taki przykład romańskiej rzeźby figuralnej zachowanej w Polsce.
Z elementów wystroju w kościele pierwotne są: portale północny i południowy, biforium w półszczycie kaplicy północnej i tam zachowana jedyna pozostałość gzymsu podokapowego, w zachodniej ścianie południowego ramienia transeptu przetrwały dwa fryzy dekoracyjne. Pierwotne są także sklepienia w ramionach transeptu oraz otwory okienne, częściowo zamurowane.
Dom konwersów, jedyne zachowane skrzydło klasztoru, przylega do południowego narożnika zachodniej fasady kościoła. Powstał w stylu romańskim ok. 1250 roku. Jest murowany z cegły w układzie wendyjskim,w partii przyziemia posiada fragmenty z kwadr granitowych. Jego fundamenty kryją dwunawowe, pięcioprzęsłowe, kryte na przełomie XIII i XIV wieku wsparte na rzędzie ośmiobocznych filarów sklepieniem krzyżowo-żebrowym pomieszczenie magazynowe.
Od strony klasztornego dziedzińca na ścianie wschodniej domu konwersów czytelne są ślady po sklepieniach krużganku i zamurowanego romańskiego portalu. Drugi portal w ścianie północnej, również jest zamurowany. Obiekt zachował 10 pierwotnych okien zamkniętych od wewnątrz łukiem półkolistym, od zewnątrz ostrołukiem. Zrekonstruowany został niezbyt fortunnie, ze zbyt dużą dawką współczesności w latach siedemdziesiątych XX wieku i adoptowany na cele kulturalne.
Dom Opata usytuowano nieopodal zabudowań klasztornych, przy ich południowo wschodnim narożniku. Z klasztorem łączył go kryty krużganek. Pochodzi z połowy XIV wieku i został zbudowany z cegły w układzie wendyjskim. Posiada dwie kondygnacje i piwnicę. Wzniesiony na rzucie prostokąta ulegał wielokrotnej przebudowie. Obecnie mieści bibliotekę.
Z gotyckich zabudowań przyklasztornych i gospodarczych zachowała się jeszcze baszta więzienna stanowiąc relikt systemu fortyfikacji i dalej pełniąca swą pierwotną funkcję, XIV wieczna stodoła z zachowanymi oszkarpowanymi murami.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony przy drodze wojewódzkiej nr 120, w centrum miejscowości.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Koprzywnica, Zespół klasztorny cystersów
       
Ogólny opis
Złożony z kościoła św. Floriana oraz klasztoru usytuowanego po stronie północnej z którego zachowało się tylko skrzydło wschodnie. Pozostałe skrzydła powstały po epoce romanizmu i zostały ostatecznie rozebrane w okresie międzywojennym.
więcej
Złożony z kościoła św. Floriana oraz klasztoru usytuowanego po stronie północnej z którego zachowało się tylko skrzydło wschodnie. Pozostałe skrzydła powstały po epoce romanizmu i zostały ostatecznie rozebrane w okresie międzywojennym.
Opactwo zostało ufundowane w roku 1183, zbudowane zostało w stylu romańskim z lokalnego piaskowca a konsekracja kościoła nastąpiła już w roku 1207.
Kościół klasztorny zachował do naszych czasów w stanie prawie nienaruszonym bryłę, układ wnętrza, system konstrukcyjny oraz detale architektoniczne. Jedynie fasada wykonana została podczas przebudowy w XVIII wieku. Jest budowlą bazylikową, trójnawową, o systemie filarowym z transeptem, przykrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, z prostokątnym prezbiterium. Zawiera wiele elementów architektury romańskiej, w tym wykonane z ciosów kamiennych sklepienia ostrołukowe z niezwykle ciekawymi, rzeźbionymi zwornikami (szczególnie cenny zwornik przedstawiający Baranka Bożego znajduje się na przecięciu naw), fryz ząbkowy oraz zamurowaną rozetę. Filary i półkolumny są zdobione płaskorzeźbionymi ornamentami geometrycznymi i roślinnymi.
Z zabudowań klasztornych pozostało jedynie wschodnie skrzydło klasztoru. Stanowi ono cenny zabytek architektury romańskiej z elementami gotyku (nieistniejące krużganki, ostatnie przęsło północne). Na mocno uszkodzonym, pozbawionym tynków murze zachodniej elewacji tego skrzydła widoczne są ślady skucia lizen oraz otwory po belkach dźwigających niegdyś strop.
W klasztorze zachował się romański kapitularz, wsparty na dwóch kolumnach ze sklepieniem krzyżowo-żebrowym. Jeden z filarów zachował oryginalną głowicę.
W roku 2005 w zamurowaniu południowego portalu bocznego w ścianie zachodniej kościoła odkryto datowany na 1 poł. XIII w. tympanon. Jest dobrze zachowany, z płaskorzeźbioną dekoracją romańską, przedstawiającą krzyż z dwoma stylizowanymi drzewkami po bokach. Dodatkowo półkole tympanonu obwiedziono wicią roślinną.
Na trasie Kraków-Sandomierz.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Na trasie Kraków-Sandomierz
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kościelec (pow. kaliski), Kościół św. Wojciecha
Ogólny opis
Pierwotnie jednonawowy, zakończony półkolistą apsydą, murowany z ciosów granitu i piaskowca w 1 połowie XII wieku, stanowi prezbiterium obecnej świątyni.
więcej
Układ przestrzenny zachowany w dużym stopniu. W wyniku późnogotyckiej rozbudowy ściany budowli grube na ponad metr, nadmurowano cegłą. Ściana zachodnia została rozebrana w XVII wieku, wtedy też powstała drewniana nawa kościoła i wybito nowe okna.
Reromanizacja przeprowadzona po 1945 roku przywróciła m.in. pierwotne położenie dwóch okien: od strony południowej i w apsydzie.
Od strony południowej do kościoła prowadzi z XX wiecznej zakrystii romański, uskokowy portal, zamknięty półkoliście, z gładkim tympanonem i znakiem kamieniarskim na ościeżu.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum wsi, przy drodze z Mycielina do Goliszewa.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kościelec Kolski, Kościół św. Andrzeja
Ogólny opis
Wzniesiony w II połowie XII wieku z ciosów piaskowca, jako mała budowla jednonawowa, od wschodu zamknięta półkolistą apsydą i z emporą od zachodu. Stanowi prezbiterium dzisiejszego kościoła.
więcej
Zachowany w obrębie murów z wyjątkiem fasady zachodniej. Ściana północna obudowana jest gotycko renesansową kruchtą, w której widoczny jest pierwotny mur romański. Pierwotne jest sklepienie apsydy, oba jej okna i łuk tęczowy. W dawnej nawie pozostały ślady romańskich otworów okiennych, duże okno od południa jest już gotyckie. W zachodniej partii ściany północnej nawy zachowały się ślady półkolistego łuku sklepienia empory.
Ściana północna w swojej zachodniej części jest szersza od reszty ścian o ponad 60 cm. To poszerzenie murów pozwoliło zmieścić w nich schody na emporę.
Około roku 1601 zachodnia ściana uległa rozbiórce, zlikwidowano tez emporę a klatkę schodową zasypano gruzem i zamurowano.
Nowa nawa była pierwotnie drewniana. W latach 90. XX-wieku zastąpiono ją ceglaną budowlą, przy wznoszeniu której lokalny konserwator zabytków nie zachował należytej czujności zawodowej...
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum miejscowości.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kościelec Kujawski, Kościół św. Małgorzaty
       
Ogólny opis
Kościół został zbudowany ok. 1200 roku przez ród Awdańców. Była to jednonawowa, orientowana budowla, powstała z ciosów granitowych, z prostokątnym prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą i czworoboczną wieżą.
więcej
Układ przestrzenny budowli jest w znacznym stopniu zachowany, bryłę natomiast zniekształciły liczne przebudowy, m.in. w wieku XV, XVI (dobudowano po bokach kościoła dwie kaplice, sprawiające wrażenie renesansowego transeptu) i XIX.
Obecnie w kościele pierwotna jest większość ścian budowli z zamurowanym portalem południowym, sklepienie przyziemia wieży, nad którym znajduje się małe kwadratowe pomieszczenie dostępne z nawy romańskimi stromymi schodami wykonanymi w grubości muru wieży. Orientowana, półkolista nisza w tym pomieszczeniu pozwala domniemywać, że było ono kiedyś prywatną kaplicą. Z pierwszego okresu budowy przetrwały też gzymsy impostowe łuku tęczowego, dwóch pilastrów przy arkadzie apsydy oraz wschodnie przeźrocze wieży.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Przy drodze łączącej Inowrocław z Pakością.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kościelec Proszowicki, Kościół św. Wojciecha
       
Ogólny opis
Zbudowany w I połowie XIII wieku z fundacji biskupa krakowskiego Wisława z Kościelca. Ze względu na swoją okazałość jest kościołem niezwykłym jak na świątynię wiejską.
więcej
Budowla orientowana, trójnawowa, w formie filarowej bazyliki, murowanej z ciosów wapienia pińczowskiego, z użyciem cegły w układzie wendyjskim, z wyodrębnionym prezbiterium zamkniętym wysoką półkolistą apsydą zdobioną lizenami połączonymi fryzem arkadkowym. Posiada, co na polski romanizm jest ewenementem, trójprzesłowy, system emporowy nad obiema nawami bocznymi. Pierwotnie z dwoma wieżami na wschodnich końcach naw bocznych i zamknięta stropem drewnianym.
Układ przestrzenny i bryła kościoła uległy poważnym zmianom. Najpoważniejsze z nich miały miejsce w wieku XVII kiedy to po zniszczeniach w okresie reformacji, świątynia została odrestaurowana w stylu barokowym. Obniżono wtedy wieże romańskie a pozostałości w formie aneksów zatopione w bryle korpusu. Wymurowano na nowo ściany boczne, wymieniono znaczną ilość ciosów w apsydzie i fasadzie zachodniej, założono sklepienia w miejsce drewnianych stropów. Wewnątrz arkady międzynawowe podtrzymywane pierwotnie przez półkolumny oparto na pilastrach filarów.
Z pierwotnej struktury murów pozostały ściany prezbiterium i nawy głównej, aneksy przyprebiterialne powstałe w miejsce wież oraz ściana zachodnia z trójuskowym, półkoliście zamkniętym portalem wejściowym. W tym arcydziele sztuki romańskiej zrekonstruowanym pod koniec XIX wieku oryginalne są bazy ościeża i zdobiony trzon prawej zewnętrznej kolumienki. W ciosach z których świątynia jest zbudowana, zachował się duży zespół znaków kamieniarskich.
Romański jest przed wszystkim najciekawszy element kościoła, obiegające nawę główną empory (galerie) otwarte do niej tryforiami, w których umieszczone są bliźniacze kolumny o bogatej dekoracji głowic. Posiadają po obu stronach, w tryforialnych prześwitach sześć arkad empor z kompletem oryginalnych dwunastu głowic bliźniaczych kolumn, podtrzymujących arkady przeźroczy. Głowice kolumn o formie kielichowo-blokowej, reprezentują różnorodne warianty, każda inny, dekoracji palmetowej. Kolumny maja bazy o bardzo silnie rozwiniętym torusie, z symetrycznie zaznaczonymi narożnymi liśćmi.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum wsi, otoczony ogrodzeniem z I połowy XIX wieku.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kościelniki Średnie, Kościół NMP
Ogólny opis
Budowla orientowana, jednonawowa z kwadratowym prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą. Zbudowany w I poł XIII wieku z łamanego kamienia. Niesklepiony.
więcej
Zachowany pierwotny układ przestrzenny, bryła w stanie postępującej, niedostępnej ruiny. Pierwotne są mury obwodowe, ściana tęczowa, sklepienie apsydy, okno wschodnie apsydy bogato zdobione.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum wsi, wieża widoczna z drogi 296.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kotłów, Kościół Narodzenia NMP
Ogólny opis
Wzniesiony na początku XIII wieku z dokładnie obrobionych ciosów granitowych, jako duża budowla jednonawowa, z jednoprzęsłowym prezbiterium zamkniętym półkolistą apsydą.
więcej
Przebudowy znacząco zmieniły budowlę. W 1721 r. wzniesiono kamienną wieżę. W latach 1905-08 rozebrano romańskie apsydę i prezbiterium, w miejscu którego dobudowano duży transept a od wschodu całość zamknięto nową neoromańską apsydą z kamienia. Dodatkowo w 1923 r. podwyższono wieżę kościoła.
Z pierwotnej budowli zachowane są mury nawy o grubości 1 m i wysokości 9 m z otworami okiennymi i portalowymi oraz ściana tęczową . W ścianie tej, po obu stronach łuku tęczowego znajdują się wnęki, pozostałości dawnych ołtarzy bocznych z cyboriami. Po obu stronach zachowały się kamienne krzyże - zacheuszki (miejsca konsekracji świątyni).
Po prawej stronie nawy głównej wmurowano w ścianę kamień z płaskorzeźbą kroczącego lwa, który zgodnie z miejscową legendą ma przedstawiać pogańskiego bożka, którego niegdyś czczono na kotłowskim wzgórzu. W czasie prac wykopaliskowych przeprowadzonych w 2009 r. odkryto mury pierwotnej apsydy oraz natrafiono na pozostałości XIII-wiecznej krypty romańskiej.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony na wzgórzu w centrum wsi.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kraków, Kościół św. Andrzeja
Ogólny opis
Kościół pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła został zbudowany w XI w. poza murami ówczesnego miasta. Fundatorem był najprawdopodobniej wojewoda Sieciech.
więcej
Jest trójnawową bazyliką romańską z transeptem, wyodrębnionym prezbiterium i trzema apsydami zamykającymi nawy. Jego mury zrobione są z drobnej kostki kamiennej, a narożniki wzmocniono większymi ciosami z piaskowca. Zewnętrzne ściany prezbiterium i apsydy opleciono lizenami i zwieńczono fryzem arkadowym. W zachodniej fasadzie wznoszą się dwie smukłe wieże, dołem czworoboczne, w górnych partiach przechodzące w ośmioboki. W 1659 r. pokryto je barokowymi hełmami.
Kościół św. Andrzeja zachował pierwotny układ przestrzenny. Bryła uległa niewielkim przekształceniom w okresie gotyku i baroku ale system konstrukcyjny zakryły barokowe nawarstwienia, tak, że wewnątrz znajduje się tylko jedna ściana, z widocznymi romańskimi ciosami.
Umieszczona w obrębie średniowiecznej osady Okół świątynia była równocześnie twierdzą obronną i służyła mieszkańcom Krakowa w niebezpieczeństwie jako miejsce schronienia. Podczas dwukrotnego napadu Tatarów na Polskę w 1241 i 1259 r., gdy Kraków został spalony, kościół św. Andrzeja ocalał wraz z Krakowianami, którzy schronili się w jego murach.
W XIV w. kościół należał do benedyktynów. W roku 1318 król Władysław Łokietek - pod wpływem swej żony Jadwigi - przekazał go siostrom klaryskom, które przeniosły się tu ze Skały koło Ojcowa. Od tego czasu nieprzerwanie należy do sióstr klarysek, które mają przy nim swój klasztor. Na początek XIV wieku datuje się dobudowane do prezbiterium ich oratorium.
W początkach XVIII w. zmieniono wystrój wnętrza świątyni na barokowy. Sklepienie i ściany ozdobiono polichromią oraz stiukami wykonanymi przez Baltazara Fontanę. Ołtarz główny wykonany z czarnego marmuru o żłobkowanych kolumnach. Piękne tabernakulum wykonano z drzewa cedrowego i pokryto srebrnymi ornamentami. Na uwagę zasługuje również rokokowa ambona w kształcie łodzi rybackiej, wykonana z drzewa lipowego, powleczona warstwą złota. Posadzka z XVIII w. jest ułożona z marmuru w trzech kolorach.
We wnętrzu apsydy na zakończeniu nawy południowej kościoła zachowały romańskie malowidła wykonane w technice fresku. Apsyda ta w wieku XVII została oddzielona murem od wnętrza i służyła jako konfesjonał a później schowek. Malowidło jest całościową kompozycyjnie projekcją osiowo zwróconych postaci, zaplanowaną w trzech poziomych strefach, oddzielonych wielobarwnymi pasami. Strefa najniższa to ornamentowe motywy dekoracyjne, dwie strefy powyżej o wysokości po ok. 115 cm. zawierają postacie figuralne świętych oraz medaliony z postaciami adorujących aniołów.
Z malowidła ocalały jedynie fragmenty ornamentów, trzy postacie świętych i cztery medaliony. Datowane jest na koniec XII wieku. Odkryte w roku 1994, podobno zakonserwowane w latach 2001-2002 jest jedynym zachowanym w Krakowie przykład polichromii romańskiej, niestety niedostępnej dla zwiedzających. Nie można te zobaczyć zachowanego w klatce schodowej wieży północnej podpisu muratora z XII wieku, oraz będących w posiadaniu klarysek, bezcennych dzieł sztuki: 5 relikwiarzy, graduału i ikony typu mozaikowego.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Po II wojnie światowej przeprowadzono prace restauracyjne kościoła, przywracając mu częściowo pierwotny wygląd. Usytuowany przy Drodze Królewskiej jest bez wątpienia symbolem krakowskiego romanizmu.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kraków, Kościół św. Augustyna
Ogólny opis
Obecna budowla zawiera znaczne pozostałości drugiego romańskiego kościoła w tym miejscu. Pierwszy powstał w II poł. wieku XII i w roku 1241 został całkowicie zniszczony przez Tatarów. Z tego kościoła zachował się w podziemiach dość duży fragment muru w wątku grand appareil.
więcej
Zniszczony kościół odbudowano w stylu romańskim latach 1255-59, głównie z cegły w układzie wendyjskim. Powstała budowla jednonawowa z prosto zamkniętym prezbiterium.
Pomimo iż zachowały się z niej partie murów aż po pierwotny gzyms koronujący, to przebudowy, głównie z początku XVII w. wraz z dobudowaną wtedy wieżą oraz podniesienie poziomu kościoła wewnątrz i na zewnątrz, zatarły jego pierwotny układ przestrzenny i bryłę.
Z romańskiego detalu na zewnętrznej północnej ścianie zachował się fragment fryzu z przecinających się arkadek, w miejscu odbitego tynku widać też pierwotny watek muru. Całkowicie przysłonięty przez wieżę jest fragment nawy z romańskimi oknami - zobaczyć je można z poddasza, jeśli oczywiście uda się nam tam dostać.
W kruchcie wieżowej zachował się kamienny romański portal północny, niepełny z dolną częścią zatopioną w posadzce. Drugi portal, ceglany, odkryty w 1965 roku znajduje się w południowej ścianie prezbiterium.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kraków, Kościół św. Salwatora
Ogólny opis
Obecna jednonawowa postać kościoła pochodzi z początku XVII wieku i jest wynikiem adaptacji części wschodniej kościoła romańskiego, murowanego z ciosów piaskowca i kostki wapiennej.
więcej
Wyniki badań archeologicznych prowadzonych przy tym kościele w latach 60. i 80. XX w. nie są jednoznaczne. Najprawdopodobniej jednak pierwszy kościół w tym miejscu został konsekrowany około 1148 roku i był budowlą trzynawową, trójprzęsłową, z prezbiterium zamkniętym apsydą i psudotranseptem z dwoma małymi apsydami od wschodu.
Jeszcze w wieku XII kościół zmodernizowano, przedłużając prezbiterium ku wschodowi i zamykając je prosto oraz dodając dwie kaplice po jego bokach, które otwierały się do przestrzeni prezbiterium arkadami. Ponadto ze ścian odczytujemy, że do prezbiterium wiodły wejścia przez dwa portale: południowy i północny.
To właśnie ta budowla została w latach 1620-1622 przebudowana. Dzisiejszy kościół jest dużo mniejszy, niż kiedyś. Jego korpus kończy się na wysokości pierwszego przęsła poprzedniego, brakuje również południowej kaplicy bocznej - pozostała tylko kaplica północna.
Najlepiej z całej świątyni zachowane jest prezbiterium choć nie posiada dziś pierwotnego sklepienia. Daje się tutaj rozpoznać pierwotny wątek muru, znajduje się w nim też kamienna, romańska mensa ołtarzowa. Na wschodniej ścianie zamykającej prezbiterium znajduje się romańskie rozglifione okienko. W rezerwacie archeologicznym pod posadzką, który można okazjonalnie zwiedzać, zachowane są fragmenty romańskich fundamentów.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół znajduje się na krakowskim Zwierzyńcu, na niewielkim wzgórzu, stanowiącym wschodnie zakończenie masywu Wzgórza św. Bronisławy.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kraków, Kościół św. Wojciecha
Ogólny opis
Kościół św. Wojciecha jest jedną z najstarszych świątyń krakowskich. Pomimo wielu ingerencji w jego wygląd, w podstawowej strukturze jest założeniem romańskim.
więcej
Wzniesiony około roku 1100 z kostki kamiennej jako budowla jednonawowa z niewielkim prezbiterium.
Pierwotne są romańskie mury nawy i prezbiterium, 2 rozglifione okienka oraz portal. W podziemiach kościoła mieści się gdzie można zobaczyć mury kościoła znajdujące się pod poziomem obecnego gruntu, fundament nigdy nie ukończonej wieży zachodniej, fundament empory z bazą kolumny.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w południowo wschodniej części Rynku Głównego.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kraków, Zespół klasztorny dominikanów
       
Ogólny opis
Zespół klasztorny złożony z kościoła i usytuowanych po północnej stronie zabudowań klasztornych, będących obecnie rozległym założeniem urbanistyczno - architektonicznym, skupionym wokół trzech wirydarzy, różniących się wielkością, kształtem i strukturą przestrzenną.
więcej
Przed 1241 r. dominikanie użytkowali kamienną, romańską świątynię pw. Św. Tomasza, położoną na terenie obecnych zabudowań klasztornych w okolicach ulicy Stolarskiej. Po zniszczeniu tego kościoła i istniejących zabudowań klasztornych w wyniku najazdu mongolskiego, rozpoczęto budowę kościoła pw. Świętej Trójcy, która jest budowlą gotycką z elementami romańskimi we wczesnogotyckim prezbiterium, zbudowanym w latach 1241–1251 a ukończonym najpóźniej w r. 1257.
Pod prezbiterium, które początkowo stanowiło samodzielną świątynię, znajduje się romańska krypta. Pierwotny układ przestrzenny krypty, jako prostokątnego pomieszczenia o wymiarach 9,5 x 7 m, z centralnie usytuowanym okrągłym filarem wspierającym cztery przęsła sklepienia kolebkowo-krzyżowego, został wtórnie zaburzony przez wprowadzenie dodatkowych elementów konstrukcyjnych, celem przejęcia obciążeń kolejnych ołtarzy stawianych w prezbiterium. Krypta pod prezbiterium jest jedną z pierwszych struktur murowanych w Małopolsce, wykonanych prawie w całości z nowego materiału budowlanego, jakim w 2. ćw. XIII w. stała się cegła ceramiczna.
Na skutek licznych przebudów pierwotny kształt prezbiterium uległ znacznemu zatarciu. Obiega je fryz arkadkowy, we wschodniej fasadzie widoczne są trzy zamurowane okienka. W zakrystii, od północy znajduje się masywna przypora. Przy wejściu do kościoła, po bokach zachodniego portalu gotyckiego wmurowano węgary portalu XIII-wiecznego o cechach romańskich prowadzącego pierwotnie do prezbiterium z krużganków.
Ten pierwotny kościół dominikański z połowy XIII w. został rozbudowany od strony zachodniej w czasach Leszka Czarnego i tak ukształtowany przetrwał ponad sto lat. W drugiej połowie XIV wieku rozpoczęto jego przebudowę. Pierwotną wysokość kościoła wyznacza zachowany na murach prezbiterium, a widoczny od strony ulicy św. Gertrudy fryz arkadkowy. Przebudowa związana była z pożarem kościoła, jaki miał miejsce w 1462 roku. Podwyższono wówczas nawę główną i prezbiterium, nadając budowli kształt w pełni gotycki.
Z zabudowań klasztornych najstarsze są budynki okalające wirydarz pierwszy. Jest on największy, ma kształt trapezu i otaczają go obecnie krużganki przekryte gotyckimi sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, tworząc klasyczny zamknięty obwód, złożony z czterech ramion, któremu nie towarzyszy jednak pełny obwód skrzydeł: do zachodu stykają się tylko z furtą wzniesioną 1894 roku. Badania archeologiczne w latach 2012-2013 pokazały jednak, że skrzydło to istniało co więcej, znaleziono jego relikty.
Ustalono też wtedy, że obecne XIV-wieczne krużganki poprzedzał wcześniejszy obwód krużganków późnoromańskich o nieco węższym trakcie, powstałych już ok. połowy XIII wieku, być może jeszcze przed rokiem 1241. Na ten sam okres datowane są relikty nieistniejącego obecnie zachodniego skrzydła klasztoru oraz pieca do produkcji ceramiki budowlanej, których pozostałości odkryto pod poziomem zachodniego dziedzińca gospodarczego.
Podczas remontu konserwatorskiego w zachodniej ścianie krużganków odkryto fragmenty archiwolty romańskiego portalu i jego ościeża a na dziedzińcu za tą ścianą od wschodu relikty trzech ścian magistralnych pomieszczenia, do którego prowadził. Relikty te datowane na lata 40-50. XIII wieku, są unikatowym przykładem wczesnej architektury ceglanej w Krakowie, operującej kształtkami ceglanymi, z których wznoszono bogato dekorowane elementy i detale architektoniczne.
Badania te ostatecznie obaliły hipotezę, według której pierwotna klasztorna zabudowa dominikanów krakowskich w XIII w. nie była skoncentrowana wokół wirydarza, czyli nie przybierała formy klasycznego zamkniętego claustrum.
Skrzydło północne, mieszczące refektarz jest najstarsze, powstało jeszcze przed najazdem Tatarów w 1241 roku. Refektarz zbudowany został w latach trzydziestych XIII. Jest to budowla romańska z ciosów, w wyższych partiach z cegły w układzie wendyjskim. Pod refektarzem znajduje się dwunawowa krypta. W ścianie południowej zachował się romański portal oraz 3 okna, we wschodniej również 3 okienka w kondygnacji szczytowej oraz jedno w parterowej i fragment rozety.
Do refektarza od zachodu przylega niewielkie prostokątne ceglane pomieszczenie w ścianie południowej posiadające zachowane 3 wczesnogotyckie okna.
Skrzydło wschodnie powstawało już od ok. połowy XIII wieku, na pewno wcześniej niż kościół, nie jest bowiem względem niego usytuowane prostopadle. Najbardziej czytelną pozostałością najstarszej fazy skrzydła wschodniego jest ceglana ściana z biforium i reliktem portalu zachowana w ścianie zachodniej obecnej zakrystii.
Skrzydło wschodnie mieści kapitularz, zbudowany z cegły w układzie wendyjskim, początkowo na planie prostokąta, w XIV wieku przedłużony w kierunku wschodnim i zamknięty trójbocznie. Posiada portal przekształcony w XIV wieku.
Kolejnym elementem budynkiem skrzydła wschodniego jest budynek zwany Skarbcem z połowy XIII-wieku. Zbudowany z cegły w układzie wendyjskim z lizenami w narożach. Wewnątrz, w południowej ścianie zachowane są 2 romańskie okna z maswerkami oraz relikty sklepienia.
Do Skarbca od północy przylega znacznie dłuższy od niego ku wschodowi wczesnogotycki budynek, tzw. Gimnazjum św. Jacka. Z pierwszego etapu budowy w najlepszym stanie zachowała się w nim ściana południowa z zarysem okna. Wewnątrz posiada także ceglane partie romańskie.
W latach 30. XIII w. na terenie klasztoru dominikańskiego w Krakowie uruchomiono produkcję ceramiki budowlanej i rozpoczęto wznoszenie pierwszych budowli ceglanych w centrum Krakowa: krypty pod prezbiterium i kapitularza w skrzydle wschodnim klasztoru.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Przy ulicy Stolarskiej w centrum Krakowa.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kraków, Zespół klasztorny franciszkanów
Ogólny opis
Ufundowany ok. roku 1237, w którym to franciszkanie zostali sprowadzeni do Krakowa. Składa się z kościoła i usytuowanych od południa zabudowań klasztornych. W swoich dziejach przeszedł wiele przebudów i odbudów, głównie po pożarach, ale mimo to w istniejących budowlach znaleźć dziś można zaskakująco wiele romańskich pozostałości.
więcej
Znajdują się one w zachowanych fragmentach wzniesionego w latach 1241-1269 pierwszego kościoła klasztornego, zbudowanej w latach 1260-1270 tzw. Starej Zakrystii, oraz w najstarszym zachodnim skrzydle klasztoru mieszczącym pomieszczenia refektarza. XIII-wiecznym elementem claustrum jest też kaplica św. Eligiusza powstała, wbrew utrwalonym opiniom o XV wiecznej prowieniencji, w ostatniej ćw. XIII. Warto również pamiętać, że w piwnicach pod obecną furtą odkryto relikty niezidentyfikowanej kamiennej budowli romańskiej z początku XIII wieku.
Kościół klasztorny wzniesiono na planie krzyża greckiego w latach 1241-1269 (konsekrowany był najprawdopodobniej w roku 1249) na wzór kościoła św. Franciszka w Viterbo. Romańska jest elewacja transeptu od strony północnej, jej szczyt zdobi charakterystyczny fryz arkadkowy a poddasze zawiera biforialne okienka, których relikty widoczne są także na zakończeniu ramienia południowego. Reliktem romanizmu są także lizenoszkarpy okalające prezbiterium.
Wczesnogotyckie są natomiast laskowania i maswerki pochodzące z 2. tercji XIII wieku (w zamurowanych obecnie czterech ostrołukowych oknach w pierwszym przęśle prezbiterium i w południowym murze przęsła zachodniego nawy głównej), odkryte w czasie remontu w 2. połowie XIX wieku. Pierwotne wczesnogotyckie okno zachowało się także w południowym ramieniu transeptu.
Stara zakrystia przylega do południowej ściany prezbiterium. W jej południowej ścianie zachowało się wąskie rozglifione okienko, a zachowane pierwotne sklepienie żebrowe opiera się na ośmiobocznych półfilarach przyściennych.
Zachodnie skrzydło klasztoru powstało w III ćw. XIII wieku wraz z południową ścianą nawy kościoła. Zachowały jego zbudowane w wątku wendyjskim wraz z kilkoma otworami okiennymi wschodnie mury, do wysokości 4,5 m oraz ściana północna, z kilkoma pierwotnymi otworami okiennymi wczesnogotyckie. Skrzydło to mieści obecnie dwa pomieszczenia z pierwotnego założenia, nazywane aulami św. Jakuba i św. Maksymiliana.
W XIII wieku powstała także Kaplica św. Eligiusza, dziś w skrzydle południowym, kiedyś była wolnostojącym budynkiem. Zwraca uwagę zamurowany romański w kształcie portal do kaplicy w południowym skrzydle krużganków.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kraków-Mogiła, Zespół klasztorny cystersów
Ogólny opis
Zespół klasztorny cystersów, składający się z kościoła pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Wacława oraz klasztoru na planie czworoboku, położonego przy kościele od południa.
więcej
Zachowany w stanie w pełni ukazującym swoje romańskie pochodzenie i z niezwykle bogatym oryginalnym detalem architektonicznym.
Kościół wybudowany został etapami w XIII w. w stylu romańskim, począwszy od II ćw. stulecia. Zabudowania klasztoru, natomiast wznoszono na przestrzeni znacznie dłuższego okresu. Najstarsze jest pochodzące z połowy XIII w. wschodnie skrzydło klasztoru. Pozostałe zachowały także XIII wieczne, romańskie fragmenty.
Kościół jest budowlą orientowaną wzniesioną z cegły o wątku wendyjskim z niewielkim dodatkiem kamienia, w układzie trójnawowej bazyliki z transeptem, prosto zamkniętym prezbiterium otwartym od wschodu na dwie pary kaplic bliźnich. Detale architektoniczne wykonano w przeważającej większości z piaskowca.
Konsekrowany w roku 1266. Zabudowania klasztorne o klasycznym cysterskim układzie przylegają do kościoła od południa i poprzez krużganki okalają nieduży wirydarz.
Obiekt użytkowany jest przez zgromadzenie zakonne cystersów, przebudowy w niewielkim tylko stopniu naruszyły pierwotny układ przestrzenny kościoła. Większym zmianom na przestrzeni wieków uległy zabudowania klasztorne. Dwuprzęsłowe prezbiterium i kaplice bliźnie kościoła są najwcześniejsze i powstały w latach 1226-1241. W XIV wieku przebudowano jedynie wschodnią ścianę prezbiterium. Budowę transeptu i nawę wschodnią ukończono w momencie konsekracji kościoła (1266). Z tego okresu pochodzi romański portal południowy wiodący z krużganka klasztoru do nawy południowej. Nawy główną i północną ukończono przed rokiem 1300. Korpus nawowy ma system wiązany i arkady o łuku zaostrzonym. Głowice kolumn są kielichowo-blokowe, niektóre zdobione, posiadają bazy z żabkami. Wewnątrz, w kaplicach bliźnich zachowało się kilka kolumn wraz z kapitelami a w południowych pisciny. Wewnątrz kościoła uwagę zwraca wiele romańskich okien szczególnie w kaplicach bliźnich a także w transepcie i w pierwszym przęśle nawy głównej. Elewacja zewnętrzna kościoła z cokołem, lizeno-szkarpami narożnymi i ceglanym fryzem arkadowym. Na północnym szczycie ramienia transeptu widoczne biforialne okienko.
W najstarszym skrzydle wschodnim klasztoru z okresu romańskiego zachowała się zakrystia, mury zewnętrzne kapitularza - najlepiej widoczne od zachodu wraz z dwoma biforiami (jednym oryginalnym) i zamurowanym oculusem (obecny wygląd wnętrza po barokowej przebudowie w 1670 r.), sień, a ostatnim romańskim elementem tego skrzydła jest pochodząca z końca XIII w. sala opacka, która obudowana pałacem opackim w końcu XVI stulecia stała się zaciemnioną lokalnością i służyła długo za piwnicę. Dziś po adaptacji pełni rolę kaplicy akademickiej, a jej północna ściana stanowi romańską ścianę sieni, z widocznym zamurowanym portalem romańskim. Ściana zachodnia sali opackiej to ściana kalifaktorium ze szczelinowym oknem romańskim.
W skrzydle południowym klasztoru zachowało się romańskie kalifaktorium, nazywane teraz kominkiem. Zachodnia ściana tej lokalności stanowi wschodnią ścianę refektarza pochodzącego z ostatniej ćwierci XIII wieku (obecny wygląd wnętrza po gotyckiej przebudowie w 1450 r.) i zawiera zamurowany oculus. Skrzydło zachodnie klasztoru powstało w ostatniej ćwierci XIII wieku. W fasadzie głównej widać licznie wąskie, rozglifione okienka, wewnątrz zachowane piwniczne romańskie pomieszczenie po dawnej fraterni służące obecnie za salę katechetyczną i nazywane katakumbami.
Zespół klasztorny cystersów w Mogile to jeden z najlepiej zachowanych przykładów architektury romańskiej w Polsce.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w dawnej wsi Mogiła pod Krakowem, na tzw. "polu św. Wacława", obecnie jest to rejon Nowej Huty.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kraków-Tyniec, Zespół klasztorny benedyktynów
Ogólny opis
Istniejący obecnie na tynieckim wzgórzu kompleks klasztorny złożony z kościoła i usytuowanych po jego południowej stronie zabudowań składających się z pięciu dwukondygnacyjnych skrzydeł otaczających dwa wirydarze z dodatkowym skrzydłem południowym i murami obronnymi, w niczym nie przypomina skromnych, pierwotnych założeń romańskiego opactwa.
więcej
Istniejący obecnie na tynieckim wzgórzu kompleks klasztorny złożony z kościoła i usytuowanych po jego południowej stronie zabudowań składających się z pięciu dwukondygnacyjnych skrzydeł otaczających dwa wirydarze z dodatkowym skrzydłem południowym i murami obronnymi, w niczym nie przypomina skromnych, pierwotnych założeń romańskiego opactwa. Budowę klasztoru benedyktynów rozpoczęto od kościoła, który wzniesiono w ciągu 2 poł. XI w. na wapiennych fundamentach. Mury wykonano z kostki wapiennej i z ciosów piaskowca spojonych wapienno-piaskową zaprawą, z piaskowca wykonano również detale i elementy architektoniczne jak portale, łuki, arkady, kolumny i filary.
Pierwsza świątynia była niedużą, długą na 14 m i szeroką na 12 m orientowaną, beztranseptową, trójnawową bazyliką, od wschodu zamkniętą trzema apsydami, których szerokość odpowiadała szerokości naw. Apsydę główną poprzedzało jednoprzęsłowe prezbiterium. Pod posadzką kościoła zachowały się fundamenty i relikty przyziemia kościoła romańskiego, które można okazjonalnie zwiedzić.
Nie jest znane zakończenie zachodnie kościoła. Posiadało jedną lub dwie wieże, na co wskazują zachowane dwie głowice młotowe z otworów przezroczowych. Portal główny znajdował się w fasadzie zachodniej na osi budowli. Z nim związana jest odnaleziona na terenie opactwa a obecnie w klasztornym muzeum, uszkodzona rzeźba lwa.
Trzy nawy podzielono parami filarów na pięć przęseł a ostatnie zachodnie przęsło wsparto dodatkowo na parze podpór przyściennych. W nawach bocznych na murach obwodowych na osi filarów znajdowały się kolumny z których zachowały się dwie, w drugim licząc od wschodu przęśle nawy południowej, zawierającej południowe wejście do kościoła. Można je zobaczyć otwierając drzwi krużgankowego portalu. Nawy boczne były więc z pewnością przesklepione w przeciwieństwie do nawy głównej posiadającej strop lub otwartą więźbę dachową. Posadzka w połowie XIII wieku była pokryta płytkami ceramicznymi.
Długi fragment południowego muru świątyni sięgający wysokości 5 m jest najlepiej zachowanym fragmentem romańskiej budowli. Przylega bezpośrednio do gotyckich krużganków, znajduje się w nim pierwotny datowany na 2 połowę XI wieku portal praktycznie bez żadnych dekoracji, z dwoma uskokami ościeża zwieńczonego łukiem.
Budynki klasztorne wzniesiono na przełomie XI/XII stulecia w formie czworoboku od strony południowej. Z pewnością nie w całości były one murowane. Fragmenty romańskich murów zachowały się w refektarzu, a od zachodu kawałek ściany widoczny z krużganka z małym okienkiem oraz pomieszczenie furty ze zrekonstruowaną arkadą.
W trakcie prac archeologicznych odnaleziono liczne elementy architektoniczne w szczególności bazy kolumn bliźniaczych, świadczące, że planowano budowę krużganków (nigdy nie znaleziono romańskich fundamentów) wokół wirydarza.
Kres romańskiemu Tyńcowi położył najazd tatarski lat 1259. Tyniec odbudowano w stylu gotyckim, a następnie przebudowano w stylu barokowym.
W XIII i XIV stulecia kościół wydłużono ku zachodowi (skrzydło zachodnie klasztoru ukazuje jego pierwotną długośc) i wschodowi, powstał drugi wirydarz z przedłużeniem zabudowań na południe.
Przed 1618 rokiem rozpoczęto przebudowę kościoła gotyckiego na barokowy, którego rzut poziomy powtórzył plan kościoła gotyckiego. Mury nawy obniżono pozostawiając gotyckie prezbiterium. Trójnawowy układ został zastąpiony jednonawowym z rzędami kaplic po obydwu stronach.
Barokowa przebudowa objęła również klasztor. Wtedy prawdopodobnie powstały również zabudowania wokół większego wirydarza oraz skrzydło południowe. To ostatnie zostało połączone z Starostwem tzw. Wodnicą – jednotraktowym, dwukondygnacyjnym budynkiem o funkcjach gospodarczych. Pośrodku dziedzińca zewnętrznego wykuto studnię lub, być może, rozbudowano starszą, średniowieczną.
Przy okazji prac archeologicznych w latach 60. XX wieku, gdy odkryto pod posadzką prezbiterium fundamenty pierwszej romańskiej świątyni, znaleziono też siedem grobów opatów tynieckich (XI-XIII wiek). Z jednego z nich pochodzi XI-wieczny złoty kielich podróżny z pateną z wyrzeźbionymi krzyżem i ręką Opatrzności, które dzisiaj znajdują się w Skarbcu Koronnym na Wawelu.
Z grobu nr 15 pochodzi pastorał (pastorał opata starszego) i metalowy krzyżyk; z grobu 8 także pastorał (pastorał opata młodszego); z grobu 14 pozostałości stuły i manipularz.
W czworobocznej jamie w środku pierwszego przęsła nawy głównej romańskiego kościoła znaleziono wspornik z głową kobiecą, tyniecką Corona Muralis. Ten niewykończony element architektoniczny z głową kobiecą w stylizowanej koronie z blankami, datowany jest na wiek XIII po r. 1259. Podziwiać go można w tynieckim Muzeum Benedyktynów.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Tyniec koło Krakowa.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kraków-Wzgórze Wawelskie, Kościół śś. Stanisława i Wacława, Katedra Wawelska
Ogólny opis
Obecna budowla jest trzecią kolejną, istniejącą w obrębie jej murów zewnętrznych. Pierwszą była tzw. katedra przedromańska wzniesiona niedługo po ustanowieniu w 1000 roku biskupstwa krakowskiego.
więcej
Powstała bezpośrednio na skale z fundamentami oraz zapewne i murami wykonanymi techniką opus incertum. W wyniku prac badawczych odnaleziono kilka jej reliktów, jak narożnik północno - wschodni w krypcie pod kaplicą Zebrzydowskich, mur apsydy pod północną częścią obecnego ambitu, mur pod północnym ramieniem obecnego transeptu, mur w południowej ścianie krypty pod południową ścianą ambitu oraz narożnik w krypcie pod wschodnią ścianą ambitu.
Katedra przedromańska była trójnawową bazyliką transeptową o 21 metrowej szerokości korpusu nawowego. Powszechnie przyjmuje się obecnie, że do wyposażenia tej budowli należały trzy płyty o dekoracji plecionkowej, jedna o wymiarach 74x74 cm wtórnie wmurowana w ścianę zakrystii kaplicy biskupa Maciejowskiego (mogła pełnić funkcję w przegrodzie oddzielającej chór od nawy lub służyć jako antependium któregoś z ołtarzy katedry być może głównego), dwie natomiast odnalezione w Kaplicy Świętokrzyskiej i przechowywane w Muzeum Katedralnym. Płyty te wg przeprowadzonych badań porównawczych zdradzają wpływy sztuki karolińsko-włoskiej i mogą być datowane na początek XI w.
Katedra przedromańska została rozebrana, i z dużym udziałem jej budulca na przełomie XI i XII wieku powstała katedra romańska, której początki budowy łączy się z panowaniem księcia Władysława Hermana. Nową świątynię konsekrowano w 1142 roku. Była ona murowaną z wapienia i piaskowca trójnawową bazyliką, zapewne z emporami ponad nawami bocznymi i dziedzińcem atrialnym przed fasadą zachodnią. Od wschodu i zachodu wznosiły się prostokątne chóry zamknięte półkolistymi apsydami, a pod nimi mieściły się krypty. Od strony zachodniej wznosiły się dwie kwadratowe wieże.
Do dzisiaj zachowały się znaczne partie tej budowli, przede wszystkim krypta św. Leonarda będąca trójnawowa halą o sklepieniach krzyżowych z gurtami, krypta wschodnia, dolna część wieży południowej i przyziemie wieży północnej oraz fragmentów muru w południowej części nawy. Najciekawszym zachowanym elementem rzeźbiarskim tej katedry jest wtórnie użyty w ościeżu wejścia do przedsionku krypty św. Leonarda prawy narożnik nadproża z reliefem przedstawiającym skrzydlatego smoka. Zachowały się też fragmenty posadzki w krupcie św. Leonarda, która stanowi jedno z najlepiej zachowanych pomieszczeń romańskich w Polsce.
Relikty te w znacznej części znajdują się na terenie ekspozycji "Groby Królewskie".
Katedra krakowska stanowiła centrum czci kanonizowanego w 1253 roku św. Stanisława, biskupa krakowskiego a od koronacji Władysława Łokietka (20 stycznia 1320 roku) także miejsce koronacji władców Polski.
Romańska katedra, nadwyrężona przez czas i pożar w 1305 roku przestawała odpowiadać godności głównego kościoła diecezji krakowskiej i dlatego biskup Jan Muskata podjął próbę budowy nowej świątyni, zakończoną jednak na etapie założenia fundamentów wielobocznie zamkniętego gotyckiego prezbiterium. Natomiast zachowaną prawie bez zmian do dnia dzisiejszego budowlę gotycką, wzniesiono etapami od roku 1320 do 1346 (prezbiterium z obejściem) oraz od 1346 do 1364 (korpus nawowy). Konsekracji świątyni dokonano 28 marca 1364 roku. Ma ona kształt trójnawowej bazyliki z transeptem oraz prostokątnie zamkniętym prezbiterium z ambitem.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Na Wzgórzu Wawelskim.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kraków-Wzgórze Wawelskie, Rotunda śś. Feliksa i Adaukta
   
Ogólny opis
Przedromańska budowla centralna o układzie tetrakonchosu. Datowana na koniec wieku X, wg najnowszych badań powstała ok. roku 1003. Jej niewielkie wymiary świadczą o ściśle prywatnym, przeznaczeniu.
więcej
Wewnętrzna średnica nawy liczy 4.8 m, średnica apsyd po ok. 2.8 m. Mury wykonane w technice opus incertum z płytkowego piaskowca łączonego zaprawą wapienną zachowały się średnio do wysokości około 3 m, zaś apsyda południowo-wschodnia do 7 m. Ocalało również ościeże przejścia pomiędzy kolistym aneksem a nawą oraz części obramień dwu otworów okiennych o dwustronnym rozglifieniu. Do rotundy przylegały aneksy grobowe i pomieszczenia pałacowe.
Rotundę ufortyfikowano w roku 1241, włączając w obręb zabudowań zamkowych. Odnowiona przez Kazimierza Wielkiego ok. roku 1340 i poświęcona pod wezwaniem św. Feliksa i św. Adaukta.
W czasie renesansowej rozbudowy Wawelu świątynia uległa adaptacji na cele gospodarcze i mieszkalne ale mimo to jest najlepiej zachowanym obiektem architektury przedromańskiej w Polsce.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Na Wzgórzu Wawelskim, wewnątrz budynku nr 5 mieszczącego stałą wystawę Wawel Zaginiony. Z zewnątrz niewidoczna.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Krobia, Kościół św. Idziego
Ogólny opis
Wzniesiony na przełomie XI i XII wieku z kamieni granitowych z grubsza tylko ociosanych, w technice opus emplectum, z użyciem ciosów piaskowcowych na narożach. Jednonawowy z prezbiterium o nieznanym zakończeniu i o nieznanym również zakończeni partii zachodniej, w której być może istniała empora.
więcej
Wielokrotnie przebudowywany co zatarło pierwotny układ budowli. W XIX wieku np wzniesiono ceglaną apsydę oraz rozebrano romańską fasadę zachodnią.
Zachowane północne i południowe mury nawy oraz krótki odcinek murów prezbiterium. W ścianie południowej trzy rozglifione okienka romańskie, w tym jedno zamurowane i jedno zachowane śladowo. Uskokowy portal południowy pochodzi z ok. 1440 r. We wnętrzu romańska granitowa chrzcielnica.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół pełni obecnie funkcję kaplicy cmentarnej. Znajduje się na cmentarzu miejskim na wzniesieniu na północ od centrum, na terenie przedmieścia Krobi zwanego Kościelskie, przy wylocie ul. Poznańskiej do Gostynia.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Kruszwica, Kościół śś. Piotra i Pawła
       
Ogólny opis
Zbudowany w latach 1120-1140 jest trójnawową (późniejsze o kilkadziesiąt lat są kaplice boczne), filarową bazyliką wzniesioną na planie krzyża łacińskiego z ciosów granitowych i piaskowcowych.
więcej
Prezbiterium zamknięte jest absydą, flankowane wydłużonymi aneksami i poprzedzone transeptem z wschodnimi absydami oraz trójprzęsłowym korpusem nawowym, zakończonym późnogotycką wieżą z 1 poł. XVI w., zbudowaną z cegły w wątku gotyckim, z wtórnym użyciem ciosów romańskich i romańskiej kolumienki w biforium. Pierwotnie zamykał kościół dwuwieżowy masyw zachodni, z którego zachowały się mury sięgające wysokości parapetów okiennych.
Do wnętrza kościoła prowadzą obecnie trzy portale, wszystkie od strony południowej - jeden do transeptu i dwa do nawy bocznej. Portal północny został zamurowany. Kościół oświetla szesnaście okien w korpusie nawowym, cztery w masywie zachodnim oraz osiem w części prezbiterialnej.
Wnętrze kościoła składa się z prezbiterium połączonego portalami z bocznymi aneksami (obecnie to zakrystia i skarbiec), trójprzęsłowego transeptu zawierającego w absydach fragmentarycznie zachowane romańskie mensy ołtarzowe, trzech naw korpusu systemu arkadowo-filarowego, trójdzielnego przyziemia masywu zachodniego z emporą na piętrze, dostępną poprzez kręcone schody od południa.
W aneksie północnym zachowało się romańskie sklepienie krzyżowe, południowe przykrywa sklepienie kolebkowe z XVI w. Przyziemie westwerku, przekryte jest romańskimi sklepieniami krzyżowymi na gurtach, zawiera od północy kaplicę, a pośrodku kaplicę chrzcielną. Hemisferycznie przesklepione są jeszcze apsydy, wnętrze kościoła przykrywa drewniany strop, założony w latach 1954-1956. W apsydzie głównej znajduje się powstała w 1980 roku kopia romańskiego ołtarza.
Posadzka była pierwotnie ułożona z glazurowanych płytek ceramicznych, a ściany tynkowane i polichromowane.
Pomimo iż kolegiata śś. Piotra i Pawła jest jedną z najlepiej zachowanych świątyń romańskich w Polsce to należy pamiętać, że swój obecny wygląd zawdzięcza przeprowadzonej w latach 1954-1956 gruntownej reromanizacji. Zaaranżowane wtedy wnętrze romańskie, eksponujące fakturę murów, a przez to wywołujące wrażenie archaiczności, z pewnością robi duże wrażenie na turystach, nie oddaje jednak atmosfery romańskiej świątyni, oddziałującej na człowieka wczesnego średniowiecza całą gamą jaskrawych barw.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położona jest na wschodnim brzegu jeziora Gopło, na skraju zwartej zabudowy miasta.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Krzyworzeka, Kościół świętych Piotra i Pawła
   
Ogólny opis
Kościół zbudowano w 1264 roku z fundacji księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego. To budowla orientowana, jednonawowa, z węższym prosto zamkniętym prezbiterium. Wzniesiona z kamienia polnego, później nadbudowana cegłą i przebudowana w XVIII i XIX wieku, obecnie otynkowana.
więcej
Zachowany pierwotny układ przestrzenny. Od północy do prezbiterium przylega piętrowa zakrystia pochodzącą z pierwotnego założenia. Strop w nawie i kolebki w prezbiterium i zakrystii są wtórną rekonstrukcją oryginalnych sklepień. We wschodniej ścianie prezbiterium zachowało się pierwotne okno.
Obok kościoła znajduje się datowana na ten sam okres co kościół, wykonana z kamienia polnego i nie otynkowana dzwonnica na planie kwadratu. Ma cztery półkoliście zamknięte, wąskie okna i zachowała swój pierwotny charakter. Warto zwrócić uwagę na jej portal wejściowy i okno we wschodniej ścianie.
Zespół kościelny w Krzyworzece pełniący kiedyś funkcje obronne posiadał zewnętrzne umocnienia, przypuszczalnie w formie wału ziemnego lub drewniano-ziemnego. Nie zachowały się one do naszych czasów.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Obiekt w centrum miejscowości położonej 4 kilometry od Wielunia, przy drodze prowadzącej z Wielunia do Mokrska i Skomlina.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Legnica, Zamek Piastowski
Ogólny opis
Pierwszy murowany zamek w Legnicy wzniesiony został w czasach księcia Henryka Brodatego, a przed rokiem 1240 istniały już wszystkie zachowane do dziś niekiedy w formie reliktów, jego romańskie budowle.
więcej
Są to patrząc od wschodu, tj. głównego wejścia na zamkowy dziedziniec wieża św. Piotra, palatium i wieża św. Jadwigi. Przy palatium w odległości kilku zaledwie metrów znajdowała się kaplica, której relikty kryje dziś specjalny pawilon, a za nią nieco dalej na północ nie istniejąca już wieża Lubińska, w pobliżu której zachował się kilkunastometrowy kawałek pierwotnego muru tarczowego.
Wieżę św. Piotra zbudowano na planie koła, z cegły w układzie wendyjskim. Jej najstarsza, romańska część zachowała się do wysokości 3 piętra.
Pallatium było budynkiem trzykondygnacjowym, wzniesionym z cegły w układzie wedyjskim na planie prostokąta o wymiarach 16 na 62 m. XV wieczne przebudowy całkowicie zatarły jego pierwotny kształt. Zachowały się tylko fragmenty muru między obecnymi oknami, dwustronnie rozglifione okienka czy na wyższej kondygnacji ślady po biforiach i zamurowany otwór świadczący że istniało połączenie między palatium a dwupoziomową kaplicą zamkową.
Wieża św. Jadwigi zamykała układ obronny od zachodu, zbudowano ją na planie koła z cegły w układzie wendyjskim od strony zewnętrznej, w wątku główkowym wewnątrz. Jej najstarsza część zachowała się do wysokości 3 piętra.
W odległości zaledwie kilku metrów od palatium w kierunku północnym znajdowała się kaplica grodowa, dwupiętrowa i skomunikowana z palatium. Składała się z 6-bocznej nawy z 12-bocznym obejściem oraz wydłużonego prezbiterium zamkniętego apsydą. Elementy dekoracyjne wykonano z piaskowca. Jej relikty w postaci muru do wysokości 70 cm i liczne pozostałości detalu architektonicznego odkryto w roku 1963.
Wieża Lubińska była budowlą romańską, na planie kwadratu, nie zachowała się, jej niewidoczne obecnie relikty odkryto wewnątrz ryzalitu północnego w północnym skrzydle obecnych zabudowań zamkowych.
Po wschodniej stronie tej wieży odkryto relikty muru pierwotnego obronnego.
Liczne przebudowy, w celu dostosowania zamku do reprezentacyjnych funkcji jakie pełnił, spowodowały że dziś trudno uzmysłowić sobie jego romańską prowieniencję.
Nie sposób jednak nie zauważyć wendyjskich murów budowli, a tylko rzut oka na rekonstrukcję pałacowej kaplicy uświadamia, że dorównywała ona swoim niemieckim czy czeskim odpowiednikom. Zachowany detal architektoniczny prezentowany zarówno w rezerwacie archeologicznym jak i w muzeach wrocławskich wskazuje, że mamy do czynienia z złożeniem wybitnym, które jak na polskie warunki zachowało się w stopniu zaskakująco dobrym.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Zamek położony jest północno wschodniej, średniowiecznej części zabudowy miasta.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Lubiń, Kościół św. Leonarda
   
Ogólny opis
Budowla jednonawowa, z wydzielonym prezbiterium zamkniętym półkolista apsydą. Wzniesiona przez benedyktynów z sąsiedniego opactwa jako kościół parafialny na początku XIII wieku.
więcej
Murowana z ciosów granitowych które niezwykle czytelnie wyznaczają zakres zachowania pierwotnej budowli. Elementy architektoniczne i zdobnicze wykonano z kształtek ceramicznych, co jest szczególnie widoczne we fryzie arkadowym i ościeżach okna apsydy.
Układ przestrzenny kościoła został znacząco zmieniony, bryła także uległa poważnym modyfikacjom.
W latach 1549-56 świątynię przebudowano w stylu gotyckim. Podwyższono wówczas wszystkie ściany, wyburzono ścianę zachodnią przebudowując dotychczasową nawę na znacznie obszerniejsza, przemurowano też okna w prezbiterium.
Pierwotne są obecnie tylko dolne partie murów prezbiterium i apsyda. W północnej ścianie nawy znajdują relikty uskokowego portalu zamkniętego półkolistym łukiem (być może głównego wejścia do świątyni) oraz znajdującego się nad nim okienka. Pierwotne jest okno apsydy. We wnętrzu przetrwały sedilla w ścianach bocznych prezbiterium, sklepienie krzyżowe prezbiterium oraz gzymsy pierwotnego sklepienia apsydy.
Świątynię poddano reromanizacji na w latach 90. XX wieku. W kościelnym lapidarium znajduje się późnoromańska głowica, której pierwotne usytuowanie nie jest znane.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół położony jest na wzgórzu tuż obok opactwa benedyktynów.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Lubiń, Zespół klasztorny benedyktynów
Ogólny opis
Złożony z kościoła pw. Narodzenia NMP i klasztoru usytuowanego po jego stronie północnej. Romański kościół opactwa murowany w technice opus emplectum z ciosanych głazów narzutowych różnej wielkości z elementami konstrukcyjnymi z piaskowca dolnośląskiego, realizowany był w dwóch fazach.
więcej
Romański kościół opactwa murowany w technice opus emplectum z ciosanych głazów narzutowych różnej wielkości z elementami konstrukcyjnymi z piaskowca dolnośląskiego, realizowany był w dwóch fazach. W fazie I, XII wiecznej, powstała budowla jednonawowa, bez prezbiterium ale za to z transeptem i wieżą zachodnią. Nawę od wschodu zamykała apsyda, a o różnym promieniu apsydy (północna większym, południowa mniejszym) zamykały od wschodu oba ramiona prezbiterium (też różnej długości).
W fazie II, XIII wiecznej, dobudowano prosto zamknięte prezbiterium (usuwając apsydę główną) wraz z zamkniętą apsydialnie kaplicą od północy przylegającą do prezbiterium. Obecna późnogotycka forma prezbiterium jest wynikiem kolejnej przebudowy zapoczątkowanej w roku 1444. Wtedy też podwyższono ściany nawy oraz zbudowano nową wieżę, zachowując jej przyziemia. Jeszcze większe zmiany wprowadził barok, choćby poprzez kaplice św. Benedykta i Matki Boskiej Różańcowej w ramionach transeptu. Barokowy jest też obecny wystrój świątyni.
Jednocześnie już w XII wiecznej fazie budowy zrealizowano wschodnie skrzydło klasztoru, złożone z trzech, najprawdopodobniej piętrowych pomieszczeń, które związane zostały z murami świątyni poprzez kaplicę północną w XIII wieku. Odkryte wokół ślady świadczą, że całe założenie było ufortyfikowane.
W obecnym kościele pierwotne są mury nawy do niemal pełnej wysokości, fragmenty prezbiterium i zakrystii. W trakcie badań archeologicznych pod posadzką natrafiono na fragmenty trzech apsyd. Przyziemie wieży kryje pozostałości krypty, przykrytej czteropolowym sklepieniem wspartym na środkowym filarze.
Relikty przyściennych pilastrów świadczą, że nawa była pierwotnie sklepiona. W ścianie zachodniej zachowała się od strony nawy fragment prostokątnego filara. Komunikację zapewniał zachowany portal południowy kamienny portal.
Od początku istnienia opactwo Lubiniu było znaczącym ośrodkiem kultury. Sprowadzeni tu benedyktyni, stosując się do wymagań reguły zakonu, w XII w. utworzyli skryptorium, w którym przepisywano księgi liturgiczne, roczniki i dokumenty, a w późniejszym okresie przekłady fragmentów Pisma Świętego, zbiory kazań i kroniki zakonu. Z XIII wieku pochodzi zachowany rękopis Rocznika Lubińskiego.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Klasztor położony jest przy drodze 308 z Kościna, na wzgórzu co sprawia, że jest bardzo dobrze widoczny z odległości kilku kilometrów.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Lublin, Donżon Zamku Lubelskiego
   
Ogólny opis
Wzniesiony w latach 1243-1244 jako kamienno - ceglana wieża na planie koła, wewnątrz pierścienia obronnego, stanowiąc główne centrum umocnień.
więcej
Dolne partie wieży zbudowano z łamanego kamienia, górne - z cegły. Grubość muru dochodzi miejscami do 3,4 metra. Na pierwszej kondygnacji niewielkie okna, w pomieszczeniu na czwartym piętrze podwójne, prostokątne okno, którego części zakończone są łukiem półkolistym i rozdzielone kolumienką, przypominające biforium.
Lubelski donżon w przeszłości pełnił funkcję obronną, następnie wchodził w skład więzienia. Nie był przebudowywany na większą skalę, ominęły go też liczne wojenne zawieruchy. Od 1957 roku mieści sale ekspozycyjne Muzeum Lubelskiego.
Ostatnie badania podważyły datowanie wieży na lata 1243-1244. Jest ona prawdopodobnie budowlą jednofazową powstałą na przełomie XIII i XIV wieku. Ciągle otwartym pozostaje pytanie czy wewnętrzna spiralna klatka schodowa pochodzi z pierwotnego założenia.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w południowym skrzydle Zamku Lubelskiego.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Lwówek Śląski, Kościół Wniebowzięcia NMP
   
Ogólny opis
Z wzniesionej przed rokiem 1270 z miejscowego szarego granitu, romańskiej trójnawowej bazyliki pozostała dwuwieżowa fasada zachodnia o szerokości ok. 28 m, typowy westwerk, znany z dużej liczby kościołów niemieckich.
więcej
Korpus budowli pierwotnej uległ rozebraniu przy wznoszeniu nowego halowego kościoła gotyckiego.
Wieże masywu zbudowano na plamie kwadratu, w partii dwóch ostatnich kondygnacji są ośmioboczne. Łącznik międzywieżowy zwieńczono dachem pulpitowym.
Fasada zawiera zamurowaną wtórnie romańską centralną rozetę a w przyziemiu zamknięty ostrym łukiem portal z ok. 1260, uskokowy, z kolumienkami o głowicach z dekoracją roślinną. W archiwolcie żabki i elementy roślinne, w tympanonie płaskorzeźbione przedstawienie Koronacji Matki Bożej z figurami panien mądrych i głupich.
Pierwotne są przejścia arkadowe, prowadzące z kruchty międzywieżowej do wnętrza wież i biforia w wieżach.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Kościół usytuowany jest w zachodniej części centrum miasta.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Mętno, Kościół Zwiastowania NMP
Ogólny opis
Wzniesiony w III ćw. XIII wieku ze starannie ociosanych kwadr granitowych o regularnym kształcie jako budowla jednonawowa z prosto zamkniętym prezbiterium dłuższym od nawy, wieżą zachodnią szerszą od nawy i zakrystią od południa.
więcej
Kruchta wieżowa pierwotnie łączyła się z nawą kościoła przejściem o łuku okrągłym.
W niezmienionym stanie zachowany układ przestrzenny budowli i bryła kościoła poza zmianami wprowadzonymi przez XIX przebudowę, kiedy to zburzono ścianę wschodnią i dobudowano ceglaną apsydę.
Główny portal od strony zachodniej ostrołukowy, drugie wejście prowadzi z zakrystii, w której zachowało się pierwotne sklepienie kolebkowe.
Kościół o cechach wczesnogotyckich, umieszczony jednak przez Z. Świechowskiego w Katalogu Architektury Romańskiej w Polsce (2009) a także w Architekturze Romańskiej w Polsce (2000). Na stronie zabytek.pl określony jako "typowa dla regionu budowla granitowa z okresu przejściowego pomiędzy romanizmem a gotykiem".
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony w centrum wsi, przy drodze Cedynia Chojna.
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
Mieronice, Kościół św. Jakuba
Ogólny opis
Obecny kościół pw. św. Jakuba posiada wzniesione ok. roku 1250 prezbiterium, murowane z cegły, w dolnej partii w układzie trzy wozówki na przemian z główką, w górnej w układzie wendyjskim. Wcześniejsza drewniana nawa została w wieku XV zastąpiona obecną murowaną.
więcej
Prezbiterium zachowało pierwotny układ przestrzenny i bryłę. W wieku XVI poszerzono jedynie i oprofilowano okna w ścianie południowej i wschodniej.
Z pierwszego okresu pochodzą fryzy: arkadowy i z ukośnie układanych cegieł, ościeża w ścianie północnej, zasłonięte niestety przez dobudowaną zakrystię i sklepienie prezbiterium wraz ze wspornikami o dekoracji roślinnej.
Wewnątrz na ścianach, odkryta w roku 1939, czarno - żółto - czerwona polichromia. Jej treścią są przedstawienia scen ze Starego i Nowego Testamentu.
Umieszczony przez Z. Świechowskiego w Katalogu Architektury Romańskiej w Polsce.
Położenie, dojazd, zwiedzanie
Położony malowniczo na niewielkim pagórku w centrum wsi Mieronice (tej koło Wodzisławia).
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:
autor zdjęcia:
opis zdjęcia:

wszystkich: 100 na stronach: 2   <<  1  2   >>


              Polska romańska - administrator